თანამედროვე ეკონომიკური და პოლიტიკური სისტემები ინდუსტრიული რევოლუციის შედეგების მსგავს კრიზისს განიცდიან. გლობალიზაცია და ტექნოლოგიური ბუმი მოსახლეობის სხვადასხვა ფენების შემოსავლებს შორის განსხვავებას მხოლოდ ზრდიან. ამ, ერთი შეხედვით, დადებითი პროცესების მეორე მხარეზე საკუთარ ლექციაში კანადელი ჟურნალისტი და მწერალი კრისტია ფრილანდი გვიამბობს.

გლობალური პლუტოკრატიის საუკუნე

თანამედროვეობის ყველაზე მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ფაქტი ის გახლავთ, რომ ჩვენ შემოსავლების მზარდი უთანაბრობის ეპოქაში ვცხოვრობთ. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევია მოსახლეობის ყველაზე მაღალი ფენებისა და დანარჩენთა კეთილდღეობის შედარებისას, რასაც კვლევები ადასტურებს. ამის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითებია აშშ და დიდი ბრიტანეთი, თუმცა ეს გლობალური ფენომენია, რომელიც კომუნისტურ ჩინეთს, პოსტკომუნისტურ რუსეთს, ინდოეთს და კანადასაც ახასიათებს. ჩვენ მას ვხედავთ ისეთ წარმატებულ დემოკრატიულ ქვეყნებშიც კი, როგორიცაა შვედეთი, ფინეთი და გერმანია.

1970–იანი წლების ამერიკაში ეროვნული შემოსავლების 10% მოსახლეობის ერთი პროცენტის ხელში იყო თავმოყრილი. დღეს მათი წილი გაორმაგდა. კიდევ უფრო განსაცვიფრებელია ის, რაც შემოსავლების განაწილების მწვერვალზე ხდება. ამჟამად მოგების 8% ამერიკელთა 0,1 პროცენტს ეკუთვნის. ანუ იმდენივე, რაც ერთ პროცენტს – 30 წლის წინ. პერსპექტივა რომ გასაგები გახდეს, რამდენიმე ციფრს მოვიტან, რომლებიც 2005 წელს კლინტონის ადმინისტრაციის შრომის მინისტრმა რობერტ რეიხმა გამოთვალა. რეიხმა ორი ყველაზე ცნობილი მდიდარი ადამიანის – ბილ გეიტსისა და უორენ ბაფეტის ქონება შეისწავლა. მან აღმოაჩინა, რომ იგი მოსახლეობის ყველაზე დაბალშემოსავლიანი ფენის საერთო მოგების 40%–ს უდრის, ეს კი 120 მილიონი ადამიანია. ამგვარად, უორენ ბაფეტი ახლა უბრალოდ პლუტოკრატი კი არ არის, არამედ ამ ფენომენის ყველაზე შორსმჭვრეტელი დამკვირვებელია. მას კიდევ ერთი საინტერესო ციფრი უკავშირდება: ბაფეტს უყვარს შეხსენება, რომ 1992 წელს Forbes–ის სიის 400 წევრის საერთო შემოსავალი მხოლოდ 300 მილიარდი დოლარი იყო. დღეს ეს ციფრი სამჯერ გაიზარდა და 1,7 ტრილიონი შეადგინა. დაუფიქრდით ამას. თქვენ მილიარდერობაც არ მოგეთხოვებოდათ იმისთვის, რომ 1992 წელს ამ სიაში მოხვედრილიყავით. არ ღირს იმის ახსნა, რომ არაფერი მსგავსი არ ხდება საშუალო კლასის ცხოვრებაში, რომლის შემოსავლები არ გაზრდილა, თუ არ შემცირდა.

ჩვენ გლობალური პლუტოკრატიის საუკუნეში ვცხოვრობთ, ოღონდ ეს უცებ ვერ შევამჩნიეთ. ნელი და თანდათანობითი ცვლილებების შემჩნევა რთულია, მაშინაც კი, როცა მათი საბოლოო შედეგები შეიძლება დრამატული აღმოჩნდეს. შევეცადოთ, გავერკვეთ, რით არის განპირობებული ეს უთანასწორობა და რა შეგვიძლია მოვიმოქმედოთ.

„კლანური კაპიტალიზმის“ ზეწოლა

მიზეზთა პირველი კომპლექსი პოლიტიკას უკავშირდება: გადასახადების შემცირება, ფინანსური სექტორის რეგულირება, პრივატიზაცია, პროფკავშირების სუსტი სამართლებრივი დაცვა. ყველაფერი ეს ქმნის სისტემას, რომელშიც შემოსავლების უდიდესი ნაწილი ყველაზე ზემოთ მიედინება.

ყველა ეს პოლიტიკური ფაქტორი შეგვიძლია ეგრეთ წოდებული „კლანური კაპიტალიზმის“ ცნებაში გავაერთიანოთ. მის პირობებში პოლიტიკური გარდაქმნები, რომლებიც „თავისიანებს“ აძლევს ხელს, ყველა დანარჩენის ინტერესებს ნაკლებად ითვალისწინებს. სინამდვილეში ამ სისტემის თავიდან მოშორება წარმოუდგენლად რთულია. გაიხსენეთ რუსეთში კორუფციის წინააღმდეგ მრავალწლიანი და მრავალმხრივი რეფორმები. ისიც, თუ რა რთულია ახლა, დიდი დეპრესიის შემდეგ ყველაზე ღრმა ფინანსური კრიზისის პირობებში საბანკო სისტემის გარდაქმნა. ისიც, თუ როგორ რთულია აიძულო საერთაშორისო კორპორაციები (მათი ჩათვლით, ვისი დევიზიც არის „არ ავნო“) გადაიხადონ გადასახადები თუნდაც დაახლოებით იმ მოცულობით, როგორც საშუალო კლასი იხდის. მაგრამ თუ პრაქტიკაში „კლანური კაპიტალიზმის“ მოშორება ძალიან ძნელია, თეორიაში ეს საკმაოდ მარტივი ამოცანაა. საბოლოო ჯამში, მის რეალურ სარგებელს ძალიან ცოტა თუ იპოვის. გარდა ამისა, ეს იშვიათი საკითხია, რომელიც მემარჯვენეებსა და მემარცხენეებს აერთიანებს: „კლანურ კაპიტალიზმს“ აკრიტიკებენ როგორც Central valley Tea Party, ისე მოძრაობა Occupy Wall Street–ის წევრები.

ეკონომიკური ფაქტორები და სუპერვარსკვლავების ეფექტი

ჩვენ გავარკვიეთ, რომ თეორიულად „კლანური კაპიტალიზმი“ პრობლემის მარტივი შემადგენელია. მაგრამ ყველაფერი გაცილებით რთული აღმოჩნდება, თუ შემოსავლის დონეების მზარდი უთანასწორობის ეკონომიკურ ფაქტორებზე დავფიქრდებით. თავისთავად ისინი ერთობ ჩვეული რამ არის. ეს არის გლობალიზაცია და ტექნოლოგიური რევოლუცია, რომლებმაც დასაბამი მისცეს ეკონომიკის ორმხრივ ტრანსფორმაციას, ჩვენს ცხოვრებასთან ერთად მსოფლიო ეკონომიკური სისტემა შეცვალეს და „სუპერმდიდრების“ აყვავების პროვოცირება მოახდინეს.

უბრალოდ დაფიქრდით ამაზე. პირველად ისტორიაში, თუ თქვენ ენერგიული მეწარმე ხართ არაჩვეულებრივი იდეით და ფანტასტიკური ახალი პროდუქტით, მყისიერი და შეუფერხებელი წვდომა გექნებათ მრავალმილიარდიან მსოფლიო ბაზარზე.

თუ თქვენ ძალიან–ძალიან ჭკვიანი და ძალიან–ძალიან იღბლიანი ხართ, შეგიძლიათ გახდეთ ძალიან–ძალიან მდიდარი ძალიან–ძალიან სწრაფად.

ამ მოვლენის უკანასკნელი ილუსტრაცია გახდა დევიდ კარპი. Tumbler–ის 26 წლის დამფუძნებელმა საკუთარი პროექტი კომპანია Yahoo-ს 1,1 ტრილიონ დოლარად მიჰყიდა. ერთი წამით:  1,1 ტრილიონი დოლარი, 26 წელი! როგორ ქმნიან ახალი ტექნოლოგიები და გლობალიზაცია სუპერვარსკვლავებს, ყველაზე ადვილად შესამჩნევია ისეთ ჩვეულ დარგებში, როგორიცაა სპორტი და გასართობი ინდუსტრია. ყველასთვის ცნობილია, რომ ათლეტები და არტისტები თანამდეროვე ეკონომიკის შესაძლებლობებით ისე სარგებლობენ, როგორც არასდროს მანამდე. მაგრამ დღეს ეს ეფექტი ყველგან ჩანს: ჩვენ გვყავს სუპერვარსკვლავები ტექნოლოგიებში, საბანკო სექტორში, იურისტი–სუპერვარსკვლავები, არქიტექტორი–სუპერვარსკვლავები, ფერმერები და მზარეულები. სუპერვარსკვლავი–დანტისტებიც კი არსებობენ და ეს ჩემი საყვარელი მაგალითია, მათგან ყველაზე თვალისმომჭრელია ფრანგი ბერნარდ ტუატი – ისეთი ცნობილი ადამიანების ღიმილის ოსტატი, როგორებიც არიან რუსი ოლიგარქი რომან აბრამოვიჩი და ევროპული წარმოშობის ამერიკელი დიზაინერი დიანა ფონ ფურსტენბერგი.

მერიტოკრატიული პლუტოკრატია და არაუმრავლესობის ინტერესები

იმის დაკვირვება, თუ როგორ ქმნიან გლობალიზაცია და ახალი ტექნოლოგიები მსოფლიო პლუტოკრატიას, საკმაოდ იოლია, სამაგიეროდ, გაცილებით რთულია გაიგო, როგორ უნდა აღიქვა ეს პროცესი. ეს იმიტომ, რომ „კლანურ კაპიტალიზმთან“ კონტრასტში, ამ ორი ფაქტორის შედეგების უმრავლესობა დადებითია. დავიწყოთ ტექნოლოგიებით. მე მომწონს ინტერნეტი, მობილური მოწყობილობები, მომწონს, რომ მსურველებს ამ აუდიტორიიდან შორს შეუძლიათ მოისმინონ ჩვენი საუბარი. გლობალიზაციის ფანატი ვარ, რომელმაც ასეულობით ადამიანი სიღატაკის ზღვარიდან საშუალო კლასში გადაიყვანა. თუ თქვენ ბედმა გაგიღიმათ და მსოფლიოს მდიდარ ნაწილში ცხოვრობთ, წვდომა გაქვთ მრავალ პროდუქტთან, ამასთანავე, ჩვეული საქონლის ღირებულებამ საგრძნობლად დაიკლო. იფიქრეთ ჭურჭლის სარეცხ მანქანაზე და მაისურზე.

აქ არმოსაწონი რამდენიმე რამ არის. პირველი, რაც მაწუხებს, ის სიმსუბუქეა, რომლითაც მერიტოკრატიული პლუტოკრატია შეიძლება კლანურში გადავიდეს. წარმოიდგინეთ, რომ თქვენ წარმატებული მეწარმე ხართ, თქვენი იდეა თუ პროდუქტი მთელ მსოფლიოში გაყიდეთ და მილიარდერი გახდით. ამის შემდეგ იდეა, რომ საკუთარი გონების გამოყენებით გლობალური ეკონომიკური და პოლიტიკური სისტემების წესებით მანიპულირება დაიწყოთ, მეტად მომხიბლავი ხდება. ეს სულაც არ არის ჰიპოთეტური მაგალითი. გაიხსენეთ Amazon, Apple, Google, Starbucks. ეს ყველაზე მიმზიდველი, პატივსაცემი და ინოვაციური კომპანიებია. განსაკუთრებით ოსტატურად მოქმედებენ საერთაშორისო საგადასახადო სისტემაში, რათა საგრძნობლად შეამცირონ საკუთარი ანგარიშები. ეკონომიკურ გავლენასთან, რომელსაც ყველაზე მაღალ საზოგადოებაში ვხედავთ, და პოლიტიკურ ძალაუფლებასთან ერთად, რომელიც გარდაუვალად მოსდევს პირველს, ჩნდება ცდუნება, შეცვალო თამაშის წესები საკუთარი ინტერესების შესაბამისად. და არც ეს არის ჰიპოთეტური მტკიცება. ეს ის არის, რაც რუსმა ოლიგარქებმა ათასწლეულის გარიგებისას მოახერხეს – ბუნებრივი რესურსების პრივატიზაცია. ამითვე აიხსნება აშშ–ის და დიდი ბრიტანეთის ფინანსური მომსახურების სისტემის გარდაქმნა.

არისტოკრატია და საშუალო კლასის პრობლემა

მეორე, რაც მაშფოთებს, როგორ მსუბუქად და სწრაფად გადადის მერიტოკრატიული პლუტოკრატია არისტოკრატიაში. დღევანდელი პლუტოკრატი შეიძლება წარმოვიდგინოთ, როგორც მეწინავე გიკი  (ინგლ. geek, geck – რომელიმე ვიწრო თემაზე ჩაციკლული ადამიანი რომელსაც ხშირად რეალობასთან არაფერი აქვს საერთო), რომელიც მშვენივრად აცნობიერებს მაღალი ანალიტიკური და მათემატიკური უნარ–ჩვევების მნიშვნელობას თანამედროვე ეკონომიკაში. ამიტომ ისინი უპრეცედენტო რაოდენობის დროსა და რესურსებს ხარჯავენ საკუთარი შვილების განათლებისთვის. საშუალო კლასიც ამაზე ფიქრობს. მაგრამ გლობალურ საგანმანათლებლო რბოლაში, რომელიც ექთნების სკოლიდან იწყება და ჰარვარდით, სტენფორდით, მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტით მთავრდება, 1% მდიდრები შორს ასწრებენ დანარჩენ 99%–ს.

პლუტოკრატია შეიძლება იყოს მერიტოკრატიული, მაგრამ როგორც წესი, სოციალური კიბის მაღალ საფეხურზე უნდა დაიბადო, რათა ამ რბოლაში მონაწილეობა შეძლო.

მესამე რამ მაშფოთებს ყველაზე მეტად. ეს არის ძალები, რომლებიც ხელს უწყობენ გლობალური პლუტოკრატიის განვითარებას და იმავე დროს საშუალო კლასის ცნების გამორეცხვას ეწევიან დასავლური ინდუსტრიული ეკონომიკებიდან. როდის ისარგებლეთ უკანასკნელად ტრეველ–აგენტის მომსახურებით? ინდუსტრიულ რევოლუციასთან შედარებით ჩვენი დღევანდელი გიგანტები იმდენ სამუშაო ადგილს აღარ ქმნიან. საუკეთესო წლებში General Motors –ში ასიათასობით ადამიანი მუშაობდა, Facebook –ში – 10 ათასზე ნაკლები. იგივე ეხება გლობალიზაციასაც: მან ამოათრია სიღარიბიდან უამრავი ადამიანი პლანეტაზე. ეს სამუშაო ადგილების დასავლური ეკონომიკიდან განვითარებად ქვეყნებში გადატანის წყალობით მოხდა. უბედურება ის არის, რომ არ არსებობს ეკონომიკური კანონი, რომელიც ეკონომიკური ზრდის ავტომატურ კონვერტირებას მოახდენდა საყოველთაო კეთილდღეობაში. ამას გვაჩვენებს მონაცემები, რომლებიც თანამედროვეობის ყველაზე საშინელ სტატისტიკად მიმაჩნია: 1990–იანების დამლევიდან მწარმოებლურობის ზრდა გამოეყო ხელფასებისა და ვაკანსიების რაოდენობის ზრდას. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი სახელმწიფოები უფრო მდიდარი გახდნენ, კომპანიები – უფრო ეფექტიანები, მაგრამ არ შევქმენით სამუშაო ადგილები და, მთლიანობაში, არ გავზარდეთ ხელფასები.

გლობალური ცვლილებები და ახალი კურსი

ამ ყველაფრის საშინელი დასკვნა ის არის, რომ ჩვენ სტრუქტურულ უმუშევრობაზე უნდა დავფიქრდეთ. ბოლოს და ბოლოს, აბსოლუტურად თავისუფალ შრომის ბაზარზე სამუშაო ყველასთვის შეიძლება მოიძებნოს. მაგრამ მე მაწუხებს ანტიუტოპია, რომელშიც რამდენიმე „ჭკვიანია“ – Google–ისა და სხვა მისთანების სახით და დანარჩენები, რომლებიც მათზე ვმუშაობთ.

როდესაც ეს ყველაფერი დეპრესიაში მაგდებს, თავს ინდუსტრიულ რევოლუციაზე ფიქრით ვიმშვიდებ. მისი შეუხედავი და პირქუში ქარხნები ხომ კარგად მუშაობდნენ? ჩვენ უფრო მდიდრები, ჯანმრთელები, მაღლები (გამონაკლისებიც არის) ვართ და უფრო დიდხანს ვცოცხლობთ, ვიდრე მე–19 საუკუნის ადამიანები. მაგრამ მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს – ვიდრე ჩვენ ინდუსტრიული რევოლუციის ნაყოფის ფართო მასებისთვის განაწილებას ვისწავლიდით, იყო 1870–იანების ხანგრძლივი დეპრესია, 1930–იანების დიდი დეპრესია, ორი მსოფლიო ომი, კომუნისტური გადატრიალებები რუსეთსა და ჩინეთში, აგრეთვე დიდი სოციალური და პოლიტიკური რყევების მთელი ეპოქა დასავლეთში. ეს ყველაფერი შემთხვევით როდი მოხდა: ჩვენ ვქმნიდით საყოველთაო კეთილდღეობის, განათლებისა და ჯანდაცვის სისტემების, პენსიებისა და პროფესიული გაერთიანებების თანამედროვე სახელმწიფოს.

დღეს ჩვენ ეკონომიკის ტრანსფორმაციის ეპოქაში ვცხოვრობთ, რომელიც თავისი მასშტაბით ინდუსტრიული რევოლუციის თანაზომადია. დარწმუნებული რომ ვიყოთ, რომ ეს ეკონომიკა ერთნაირად სასიკეთო იქნება ყველასთვის და არა მხოლოდ პლუტოკრატებისთვის, ისეთივე ამბიციური სოციალური და პოლიტიკური გარდაქმნების გზას უნდა დავადგეთ. ჩვენ ახალი კურსი გვჭირდება.

«Независимая газета» (რუსეთი): „ნაციონალებმა“ რევოლუციის დღე დანიშნეს: მთავრობის პასიურობის საზღაური

«Deutsche Welle» (გერმანია): ქართული ვალუტის ბედი: ლარის გაუფასურების მიზეზები და პერსპექტივა

«Lragir» (სომხეთი): ვინ უშლის ხელს სომხეთ-რუსეთის ვაჭრობას?

———————–

«Независимая газета» (რუსეთი), 4 მარტი, 2015 წელი

http://www.ng.ru/cis/2015-03-04/1_gruzia.html

„ნაციონალებმა“ რევოლუციის დღე დანიშნეს: მთავრობის პასიურობის საზღაური

იური როქსი

„ერთიანმა ნაცმოძრაობამ“, საქართველოს ყოფილმა მმართველმა პარტიამ, ქვეყანაში ხელისუფლების შეცვლის დღე დაასახელა – 21 მარტი. პარტიის წარმომადგენლები და მისი მხარდამჭერები სოციალური ქსელებით მოსახლეობას მოუწოდებენ საპროტესტო აქციაში მონაწილეობა მიიღონ და „ისტორიის სანაგვეზე გაიტანონ საქართველოსთვის დამღუპველი რუსი ოლიგარქის ბიძინა ივანიშვილის რეჟიმი“.

„ნაციონალებმა“ მას შემდეგ აფუსფუსდნენ, როცა მათი იდეა პარლამენტის საგანგებო სხდომის თაობაზე ჩაიფუშა. როგორც ცნობილია, მათ პრეზიდენტს განცხადებით მიმართეს, რომ ქვეყანაში მიმდინარე ეკონომიკური კრიზისის გამო აუცილებელი იყო პარლამენტის სხდომა მოწვეულიყო და მთავრობის საქმიანობის საკითხი განხილულიყო. პრეზიდენტი მათ დაეთანხმა, მაგრამ საკანონმდებლო ორგანოს სხდომაზე საპარლამენტო უმრავლესობა არ გამოცხადდა, იგივე გააკეთეს მთავრობის წევრებმაც – პარლამენტის სხდომის იგნორირება მოახდინეს. რასაკვირველია, „ერთიანმ ნაცმომძრაობამ“ მომხდარი ნეგატიურად სეაფასა და ხელისუფლება მკაცრად გააკრიტიკა: როგორც „ნაციონალების“ აღმასრულებელმა მდივანმა ზურაბ ჯაფარიძემ განაცხადა, მთავრობისა და უმრავლესობა უპასუხისმგებლოდ მოიქცნენ, სხდომაზე არ გამოცხადდენ, სადაც შეიძლებოდა ანტიკრიზისული ზომები შემუშავებულიყო.  მისი თქმით, ასეთ პირობებში, როცა ხელისუფლება მოსახლეობის მდგომარეობისადმი გულგრილობას ამჟღავნებს, როცა ხელისუფლებას ხალხის ხმა საკანონმდებლო ორგანოში არ ესმის, „ერთიან ნაცმოძრაობა“ ეცდება ხალხის ხმა ხელისუფლებას რუსთაველის გამზირიდან მიაწვდინოს. მოკლედ, „21 მარტს ყველანი ქუჩაში გამოდით და მილიარდერ ბიძინა ივანიშვილის უუნარი მთავრობა ისტორიის სანაგვეზე მოვისროლოთო“.

სხვათა შორის, „“ნაციონალებთან“ სინქრონში დაიწყეს მოქმედება სხვა ოპოზციურმა პარტიოებმაც: ასე მაგალიTად, „თავისუფალმა დემოკრატებმა“, რომლებიც ცოტა ხნის წინათ მმართველ კოლიციაში იყვნენ, ხელისუფლების მიერ გატარებული საგარეო პოლიტიკის კრიტიკა დაიწყეს და შეუტიეს როგორც რუსეთის საკითხებში პრემიერ-მინისტრის სპეცწარმომადგენელს, ასევე საგარეო საქმეთა სამინისტროს… „თავისუფალი დემოკრატების“ შემდეგ ხმა ამოიღეს ლიეობორისტებმაც, რომლებმაც მთავრობა მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობის მკვეთრ გაუარესებაში დაადანაშაულეს.

ქვეყანაში შექმნილი სიტუაცია შეაფასა ალიანს „პატრიოტთა ლიგის“ ლიდერმა, ცნობილმა ჟურნალისტმა ირმა ინაშვილმა, რომელმაც ერთ-ერთმა პირველმა გაავრცელმა 2012 წელს, საარჩევნო კამპანიის დროს, ციხეებში წამების ამსახველი ვიდეოკადრები და ამით ხელის შეუწყო „ნაციონალების“ დამარცხებას. მისი თქმით, დღეს „ნაციონალები“ მტავრობის კრიტიკის დროს ბევრ რამეში მართლები არიან, მაგრამ დასანანია, რომ ხელისუფლებას სწორედ ისინი აკრიტიკებენ: „იმის ნაცვლად, რომ არჩევნებში გამარჯვების სემდეგ „ქართულ ოცნებას“ „ნაციონალური მოძრაობის“ განადგურება დაესრულებინა, ბიძინა ივანიშვილმა და მისმა გუნდმა თამაში დაიწყო და მივიღეთ ის, რაც მივიღეთ: „ნაციონალები“ მომძლავრდნენ და ახლა ისინი თავიანთ რევანშისტულ მიზნებს აღარ მალავენ“.

თუმცა, რასაკვირველია, ასე ხელაღებით მთავრობის დადანაშაულება უმოქმედობაში სწორი არ იქნებოდა: თბილისში ხელისუფლების მოწვევით საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წარმომადგენლები იყვნენ ჩამოსულნი, ისინი შეხვდნენ პრემიერ-მინისტრს ირაკლი ღარიბაშვილს და ეკონომიკური ბლოკის მინისტრებს. ცნობილი გახდა, რომ მიღებულია გადაწყვეტილება საქართველოსთვის ფინანსური დახმარების გაწევის თაობაზე, რომელიც ეროვნული ვალუტის გამყარებისკენ იქნება მიმართული. ამის მიუხედავად, ხელისუფლების ნაბიჯებს საზოგადოების მხრიდან დადებითი შეფასება არ მოჰყვა: სავალუტო ფონდთან ურთიერთობის მოწინააღმდეგეებმა გაიხსენეს ფაქტები იმ სახელმწიფოების ისტორიიდან, რომლებმაც ფონდის დახმარება მიიღეს და „ვალების ორმოში ჩაცვივდნენ, საიდანაც დიდხანს ვეღარ ამოვიდნენ“.

საეჭვოა, რომ ოცდაერთ მარტს დაგეგმილმა ანტისამთავრობო აქციამ თავის მიზანს მიაღწიოს – მთავრობა ამ შეტევას გაუძლებს, რადგან კრიტიკული სიტუაცია ობიექტურად ჯერ არ დამდგარა. აქცია პირველ რიგში აჩვენებს იმას, თუ რამდენად პერსპექტიულია „ნაცმოძრაობის“ შემდგომი გაძლიერების ტენდენცია. ეს აქცია ხელისუფლებისათვისაც შეიძლება საკმაოდ სასარგებლო აღმოჩნდეს, რომელიც იძულებული იქნება პოლიტიკური ოპონენტებისაგან მომდინარე საფრთხეები სერიოზულად შეაფასოს და ანტიკრიზისული ზომები ინტენსიურად განახორციელოს, მოსახლეობის ინტერესების გათვალისწინებით.

თუ „ქართული ოცნება“ მოახლოებულ საპროტესტო აქციაზე თვალს დახუჭავს, მაშინ მმართველი ძალა დიდ და რთულად გადასაწყვეტ პრობლემას გაიჩენს, შიდაპოლიტიკურ არენაზე ინიციატივის დაკარგვის ჩათვლით.

«Deutsche Welle» (გერმანია), 4 მარტი, 2015 წელი

http://www.dw.de/a-18290547?maca=rus-rss_rus_yandex_new_comments_2-4163-xml

ქართული ვალუტის ბედი: ლარის გაუფასურების მიზეზები და პერსპექტივა

რადიოსადგურ «Deutsche Welle»-ს („გერმანული ტალღის“) რუსულენოვანი სამსახური შეეცადა გაერკვია ქართული ეროვნული ვალუტის – ლარის კურსის დაცემის მიზეზები და ამის თაობაზე ვრცელი რეპორტაჟი მოამზადა (ავტორი – ამალია ოგაჯანოვა, თბილისიდან).

ანალიტიკოსთა აზრით, ლარის 30%-იანი გაუფასურება უცხოური ვალუტის ნაკლებობის გამო მოხდა, რაც საშინაო და საგარეო ფაქტორებით იყო გამოწვეული. ბოლო პერიოდში მნიშვნელოვნად შემცირდა ექსპორტი, შემცირდა ფულადი გადმორიცხვები უცხოეთიდან, ტურისტთა რაოდენობა და ასე შემდეგ. მიზეზი – რეგიონული ეკონომიკური კრიზისი, მათ შორის იმ ქვეყნებში, რომლებიც საქართველოს მსხვილი სავაჭრო-ეკონომიკური პარტნიორები არიან: რუსეთში, უკრაინაში, აზერბაიჯანში, თურქეთში… სწორედ ამ სახელმწიფოებში გადიოდა ქართული საექსპორტო პროდუქცია, იქიდან კი ფული ირიცხებოდა. თუმცა, რასაკვირველია, შექმნილი კრიზისული სიტუაცია მხოლოდ მეზობლებს ვერ დაბრალდება – ექსპერტთა აზრით, აქ თავისი როლი შეასრულა საქართველოს ხელისუფლების არასწორმა პოლიტიკამაც: სავიზო რეჟიმის გამკაცრებამ, უცხოელებზე მიწის მიყიდვის აკრძალვამ, რამაც საბოლოო ჯამში შემოსავლების შემცირება გამოიწვია: „ჩვენ იმ ლიბერალური კურსიდან გადავუხვიეთ,, რომელიც ჩვენს ქვეყანას ტურისტებისა და ინვესტორებისათვის დიდი ხნის განმავლობაში მიმზიდველს ხდიდა“, – ამბობს „დოიჩე ველე“-სთან საუბარში ირინა გურული, ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრის თანამშრომელი.

როგორც რადიოჟურნალისტთან ინტერვიუში ეკონომიკური განვითარების ცენტრის პრეზიდენტმა რომან გოცირიძემ განაცხადა, ქვეყნის ეკონომიკას მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა იმანაც, რომ ბიუჯეტი სოციალური პროგრამებით გადაჭარბებით დაიტვირთა. მისი თქმით, ხელისუფლებამ ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება პოპულისტური წინასაარჩევნო დაპირებების რეალიზებას შესწირა. ირინა გურული აზუსტებს: „ბიუჯეტის ჭარბი სოციალური ხარჯები არ ითვალისწინებს იმას, რომ ჩვენთან კერძო სექტორი შესაბამისად არაა განვითარებული: 4,5 მილიონ მცხოვრებზე მხოლოდ 600 ათასი გადასახადის გადამხდელი მოდის“.

ექსპერტები ხელისუფლებას ბრალს სდებენ ბიუჯეტის არასწორ გადანაწილებაშიც დროის მიხედვით, როცა თანხების მეტი ხარჯვა წლის ბოლოს ხდება: ასეთი მოქმედება ხელს უწყობს ფულის დიდი რაოდენობის ბაზარზე მყისიერ გამოტანას, რაც ეროვნული ვალუტის დევალვაციას იწვევს. ასე მოხდა 2013 წლის ბოლოს, იგივე განმეორდა ახლაც: რომან გოცირიძის ინფორმაციით, ორი თვის წინ, 2014 წლის დეკემბერში, „ქართული ოცნების“ ხელისუფლებამ ერთბაშად ბიუჯეტის 17% დახარჯა. ექსპერტი მთავრობის ეკონომიკურ გუნდს ძველმოდური შეხედულებების გამო აკრიტიკებს, რაც ეკონომიკის სფეროში ხელისუფლების როლის გაძლიერებასა და პრივატიზაციისადმი პასიურ დამოკიდებულებას გულისხმობს.

ლარის კურსის მკვეთრმა დაცემამ უპირველესად ის მოქალაქეები დააზარალა, რომლებსაც საბანკო კრედიტები დოლარებში ჰქონდათ აღებული, ხელფასები კი ლარებში ერიცხებოდათ. ასეთი ადამიანები მოსახლეობის დაახლოებით 12%-ს შეადგენენ (500 ათასი). გარდა ამისა, ფასებმა მოიმატა მედიკამენტებზე… რომან გოცირიძე ვარაუდობს, რომ ლარის კურსის დაცემა განსაკუთრებით უარყოფით გავლენას მოახდენს წვრილ ბიზნესზე, გაიზრდება უმუშევართა რაოდენობა. „ხელისუფლების არასწორმა ეკონომიკურმა პოლიტიკამ ქვეყნის ეკონომიკა საგარეო ფაქტორებისადმი ძალიან მგრძნობიარე გახადა. ეროვნული ვალუტა ლარი ხელისუფლების სარკეა და მისმა დევალვაციამ მთავრობის რეპუტაციაზე უარყოფითად იმოქმედა“, – დარწმუნებულია ეკონომიკური განვითარების ცენტრის პრეზიდენტი.

როგორ და რით შეიძლება ლარის გადარჩენა?

პრემიერ-მინისტრმა ირაკლი ღარიბაშვილმა მოსახლეობას „ქამრების უფრო ვიწროდ შემოჭერა“ ურჩია და ადმინისტრაციული ხარჯები 12%-ით შემცირების კურსი გამოაცხადა, რიტაც 300 მილიონამდე ლარი დაიზოგება. ხელისუფლებას განზრახული აქვს ეკონომიკის ზრდის დონესაც გადახედოს – ბიუჯეტში ჩადებული ხუთი პროცენტის 2,5%-ით შეცვალოს, რაც ბიუჯეტის 400 მილიონი ლარით შემცირებას გამოიწვევს. დაგეგმილია აგრეთვე სახელმწიფოს კუთვნილი ობიექტების პრივაზიტებაც: შემოსავალი 300 მილიონი ლარის ოდენობით უნდა იყოს.

კრიზისის შეჩერებაში ეროვნული ბანკიც ჩაება, რომელმაც კომერციულ ბანკებს მოსახლეობისათვის კრედიტების დაფარვის გაიოლების საკითხში სპეციალური გეგემების შემუშავება მოსთხოვა, ვიცე-პრემიერმა კახა კალაძემ კი იურიდიული პირებისათვის გაზის ტარიფების მომატება გამოაცხადა. თუმცა ექსპერტებმა ეს გადაწყვეტილება გააკრიტიკეს და მას „პოპულისტური“ უწოდეს: გაზზე ტარიფის მომატება საბოლოო ჯამში წარმოებული პროდუქციის ფასის მატებას იწვევს და ამით ისევ მოსახლეობა დაზარალდება. თავის მხრივ, ექსპერტები მთავრობას სთავაზობენ, რომ შემცირდეს სოციალური ხარჯები, ბიუჯეტი თანაზომიერად გადანაწილდეს, განვითარდეს ინფრასტრუტურული პროექტები და გაუქმდეს ყველა ის რეგულაცია, რომლებიც ტურისტებისა და ინვესტორების მიმართ იქნა შემოღებული. ამასთან, რომან გიცირიძე ეჭვობს, რომ ხელისუფლებას სოციალური ხარჯების შესამცირებლად პოლიტიკური რესურსი არ ეყოფა…

«Lragir» (სომხეთი), 3 მარტი, 2015 წელი

http://www.lragir.am/index/rus/0/politics/view/40972

ვინ უშლის ხელს სომხეთ-რუსეთის ვაჭრობას?

ნაირა აირუმიანი, მიმომხილველი

სომხეთის სატისტიკის ეროვნული სამსახურის ცნობით, მიმდინარე წლის იანვარში, ანუ ქვეყნის ევრაზიულ ეკონომიკურში კავშირში შესვლის სემდეგ, სომხური პროდუქცოიის რუსეთში ექსპორტი 99,9%-ით შემცირდა. ასეთი ფაქტის ასახსნელად ვიღაცამ შეიძლება ამინდის გამო ლარსის სასაზღვრო-გამსვლელი პუნქტის დახურვა მოიმიზეზოს, ანდა ის, რომ დასვენების დღეების გამო საბაჟოებმა აქტიური მუშაობა მხოლოდ იანვრის შუა რიცხვებში დაიწყესო, მაგრამ 99,9% ნიშნავს, რომ ფაქტიურად არაფერი არ გაგვიტანია რუსეთში, არადა, ტვირთები ხომ ნამდვილად გადიოდა?!

რაშია საქმე?

გამოდის, რომ რუსეთში გასატანი ტვირთების გაფორმების წესებში რაღაც შეიცვალა. ვთქვათ, სომხეთიდან რუსეთისათვის განკუთვნილი ტვირთი საქართველოში სხვა ქვეყნის დასახელებით შევიდა, იქიდან კი საბოლოო ჯამში მაინც რუსეთში იგზავნება. ამაზე მეტყველებს ის, რომ ექსპორტი სომხეთიდან საქართველოში იანვარში 3,4-ჯერ გაიზარდა.

გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირში შესვლამდე სომხური ტვირთები საქართველოს ტერიტორიაზე თავისუფალი ტრანზიტის წესებით მოძრაობდა, მაგრამ ორი ინავრის შემდეგ სომხეთ-რუსეთის საქონელთგაცვლა უკვე „ევრაზეს“-ის წესებით უმდა მომხდარიყო. მაგრამ რადგანაც საქართველოს და დასავლეთს  ევრაზესი ჯერ ოფიციალურად არ უღიარებიათ, თბილისს არ შეუძლია „ევრაზეს“-ის მარკირების მქონე სომხური ტვირთების გატარება. გავიხსენოთ, რომ ეს საკითხი ჯერ კიდევ სომხეთის „ევრაზეს“-ში გაწევრიანებამდე იდგა. გამოდის, რომ საქართველოსთან სომხეთმა ვერ მოილაპარაკა.

ახლა კიდევ ერთი მოვლენა გავიხსენოთ: ზუსტად ერთი თვის წინ რუსეთის ელჩმა სომხეთში ივან ვოლინკინმა პრეს-კონფერენციაზე რარაც გაუგებრად ჩაილაპარაკა: „საქონლის საბაჟო გაფორმების პროცედურის გამარტივების საკითხი პრაქტიკულად შემუშავებულია – სომხეთი თავის პროდუქციას „ევრაზეს“-ის ქვეყნებში მხოლოდ ერთი დოკუმენტის – საბაჟო დეკლარაციის შევსების შედეგად გაიტანსო და ეს მოხდება საბაჟო გაფორმების გარეშე, საქართველოს ტერიტორიის გადაკვეთის დროს“.

რას ნიშნავს „პრაქტიკულად შემუშავებულია“? ანუ, უნდა ვიგულისხმოთ, რომ არსებობს არაოფიციალური შეთანხმება, რომელიც სამართლებრივად გაფორმებული არ არის?

ევრაზიულმა ეკონომიკურმა კავშირმა როგორც საერთაშორისო ორგანიზაციამ, ჯერ-ჯერობით საერთაშორისო-სამართლებრივი აღიარება ვერ მიიღო და, შესაბამისად, ამ კავშირის შიგნით ვაჭრობა მხოლოდ ერთმენეთის მოსაზღვრე ქვეყნებს შორის ხდება. სომხეთს „ევრაზეს“-ის სხვა წევრებთან უშუალო სახმელეთო საზღვარი არ აქვს და ის რომ ამ კავშირის სრულუფლებიანი წევრი გახდეს, საჭიროა, რომ საქართველომ ევრაზიული კავშირის არსებობა სამართლებრივად აღიაროს. ჯერ-ჯერობით თბილისი დუმს. ეს კი ნიშნავს, რომ ევრაზიული ეკონომიკური კავშირი „თვითგამოცხადებული“ სტატუსით დარჩება, სომხეთსა და კავშირის წევრ-ქვეყნებს შორის ვაჭრობა კი შემოვლითი გზებით განხორციელდება, [ანუ არასამართლებრივად], აღიარების გარეშე.

მიხეილ სააკაშვილის პრეზიდენტობის ბოლო წლებში ჩრდილოეთ კავკასია რუსულ–ქართული უთანხმოებების ერთ–ერთი პუნქტი იყო, თუმცა ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ საქართველოში მდგომარეობა შეიცვალა. საქართველოს პრემიერ–მინისტრმა ბიძინა ივანიშვილმა ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ განაცხადა, რომ საქართველო მონაწილეობას მიიღებს სოჭის ოლიმპიურ თამაშებში, რომელთა წარმატებით ჩატარებაც რუსეთის ხელმძღვანელობისთვის მნიშვნელოვანია, როგორც ქვეყნის, მათ შორის, სამხრეთ რეგიონების სტაბილურობისა და კეთილდღეობის ნიშანი.

ქართველი პოლიტიკოსები და ანალიტიკოსები სულ უფრო ხშირად საუბრობენ იმაზე, რომ საქართველოსა და რუსეთის ინტერესები ჩრდილოეთ კავკასიაში არსებულ ვითარებასთან დაკავშირებით ერთმანეთს ემთხვევა. ორივე ქვეყანა დაინტერესებულია ამ რეგიონის სტაბილურობასა და მშვიდობიან განვითარებაში. კონფლიქტების ესკალაციას კავკასიონის მთავარი ქედიდან ჩრდილოეთით, შესაძლოა,ორივესთვისკატასტროფული შედეგები მოჰყვეს. ასეთ საკითხებში თანხმობა მით უფრო მნიშვნელოვანია, როცა მოსკოვი და თბილისი ჯერჯერობით იშვიათად თანხმდებიან რაიმეში.

მიუხედავად იმისა, რომ თავად შეთანხმების ფაქტი სასიხარულოა, რეგიონული თანამშრომლობის კონკრეტული გზები, უსაფრთხოების საკითხებში თანამშრომლობის გარდა – ჯერ მხოლოდ მოიაზრება. ვიდრე ისინი შეიქმნება, საჭირო იქნება თავად სიტუაციის ქართული და რუსული ხედვა რეგიონში დაახლოვდეს და აიხსნას რუსული პოლიტიკა ქვეყნის სამხრეთში. აღნიშნული მოხსენება არ აცხადებს პრეტენზიას ამ საკითხის გადაწყვეტაზე, მაგრამ წარმოადგენს მცდელობას,მცირე წვლილი შეიტანოსმისიგადაწყვეტის საქმეში. კერძოდ, განიხილოს ეთნიკური ფაქტორების პოლიტიკური როლი ჩრდილოეთ კავკასიაში „ჩერქეზული საკითხის“ მაგალითზე, რომელიც ესოდენ მწვავედ განიხილებოდა თბილისში რამდენიმე წლის წინ.

მოხსენება ეფუძნება არაკომერციული პარტიორობა „კავკასიური თანამშრომლობის“ მიერ 2012 წელს ჩატარებული კვლევის „ჩერქეზული საკითხი: ეროვნული მოძრაობა თანამედროვე რუსეთში“ მასალებს. პროექტი, რომელიც მოიცავდა ჩერქეზული ეთნიკური მოძრაობისა და სხვა ეთნიკური მოძრაობების, ხელისუფლების სხვადასხვა დონის წარმომადგენლებთან, ჩერქეზ ინტელექტუალებთან, მეწარმეებთან 75 ინტერვიუს, განხორციელებულ იქნა საზოგადოებრივი პროექტირების ინსტიტუტის მიერ, სამოქალაქო საზოგადოების ინტიტუტების მხარდაჭერის საპრეზიდენტო ფონდის ფარგლებში გამოყოფილ გრანტზე. კვლევის საველე ეტაპი ტარდებოდა 2012 წლის აპრილ–მაისში ყაბარდო–ბალყარეთში, ჩერქეზეთსა და ადიღეში, ასევე სოჭისლაზარევსკის ადმინისტრაციული რაიონისა და კრასნოდარის მხარის ტუაფსეს მუნიციპალური რაიონის შაპსუღურაულებში. კვლევაში მონაწილეობა მიიღეს არასამთავრობო ორგანიზაცია „კავკასიური თანამშრომლობის“ დირექტორმა, მოსკოვის სახელმწიფო საერთაშორისო ურთიერთობების სახელმწიფო უნივერსიტეტის კავკასიისპრობლემების ცენტრისა დარეგიონული უსაფრთხოების ცენტრისუფროსმა მეცნიერ–თანამშრომელმა ნიკოლაი სილაევმა, ცენტრის უფროსმა მეცნიერ–თანამშრომელმა მიხაილ ვოლხონსკიმ, ე.ტ.გაიდარის სახელობის ეკონომიკური პოლიტიკის ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ–თანამშრომელმა კონსტანტინ კაზენინმა, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ცივილიზაციური და რეგიონული კვლევების ცენტრის უფროსმა მეცნიერ–თანამშრომელმა ნაიმა ნეფლიაშევამ, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ეთნოლოგიისა და ანტროპოლოგიის ინსტიტუტის ეთნოპოლიტიკური კვლევების ცენტრის უფროსმა მეცნიერ–თანამშრომელმა ახმეტ იარლიკაპოვმა, ფასეული რეკომენდაციები მოგვაწოდა RAMCOM–ის რეგიონების სოციალ–ეკონომიკური კვლევების ცენტრის ხელმძღვანელმა დენის სოკოლოვმა. კვლევის ფრაგმენტები გამოქვეყნებულია.

მოხსენება არ იმეორებს კვლევის შინაარსს. მისი მიზანია, ჩამოაყალიბოს რამდენიმე თეზისი, რომლებსაც, შესაძლოა, ჰქონდეს მნიშვნელობა ჩრდილოკავკასიური პრობლემატიკის გასააზრებლად, რუსულ–ქართული ურთიერთობების კონტექსტში.

ავტორი მადლობას უხდის პროექტში მონაწილე კოლეგებს და სთხოვს, მოხსენების ყველა უპირატესობა კვლევითი ჯგუფის საერთო დამსახურებად მიიჩნიონ, ხოლო ყველა ნაკლოვანებაზე პასუხისმგებლობა დააკისრონ მხოლოდ ავტორს.

„ჩერქეზული საკითხი“ პოსტ–საბჭოთა ათწლეულებში

თანამედროვე სახით ჩერქეზული ეროვნული მოძრაობა ჩაისახა გასული საუკუნის 80–იანი წლების შუაგულში. დაახლოებით ამ დროიდან ჩერქეზული ორგანიზაციების საქმიანობა გავიდა ცალკე აღებული ქვეყნის დიასპორის კეთილდღეობის შესახებ ზრუნვის ვიწრო ჩარჩოებიდან. ჩერქეზულმა საზოგადოებრივმა ორგანიზაციებმა, მიუხედავად იმისა, თუ რომელ ქვეყანაში გაჩნდნენ, დაიწყეს ერთიანი სტრუქტურების შექმნა და კავკასიასა და უცხიეთში მცხოვრები ყველა ჩერქეზის ინტერესების ფორმულირება.

აქ როლი რამდენიმე ფაქტორმაითამაშა. ეკონომიკური ზრდასა და ურბანიზაციასთან ერთად ახლო აღმოსავლეთის ჩერქეზული სათემოებისთვის სულ უფრო აქტუალური ხდებოდა ასიმილაციის პერსპექტივა. სსრკ–ში 60–იანი წლების შუაგულშიშეინიშნებოდა საერთო მოძრაობა „ფესვებთან დაბრუნება“, რომელმაც პრაქტიკულად ყველა ეთნიკური ჯგუფის ინტელექტუალები მოიცვა და ხელისუფლების ფაქტიური მხარდაჭერა მიიღო. ეს, შესაძლოა, გამოხატულიყო სხვადასხვა ფორმით – დაწყებული ნიშანდობლივი ისტორიული მემორიალების აღმართვით, ჩრდილო კავკასიაში და სსრკ–ს სხვა რეგიონებში ხალხური ტრადიციების აღორძინებით (ან შექმნით) და დამთავრებული სოფლის პროზის აღორძინებით, რომელიც წარმავალ რუსულ სოფელს ასხამდახოტბას. „პერესტროიკის“ წინ რეპრესიული რეჟიმის შესუსტებამ გაძლიერების საშუალება მისცაამ ტენდენციას, რომელიც დიდწილადგანსაზღვრავდა და ახლაც განსაზღვრავს იდეურ გარემოს პოსტსაბჭოთა სივრცეში. (2)

კავკასიური ომისა და ოსმალეთის იმპერიაში ჩერქეზთა მასობრივი ემიგრაციის შესახებ მოგონებები, კონტაქტები უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან იდეალურად ესადაგებოდა თემას „დაბრუნება ფესვებთან“. ჩერქეზი აქტივისტებიდან რიგი რესპოდენტებისა აღნიშნავს, რომ საზღვარგარეთ თანამემამულეებთან კავშირების გამყარების პირველი ნაბიჯები ჯერ კიდევ 60–იან წლებში გადაიდგა, როდესაც უცხოეთშისაბჭოთამაუწყებლობის არაბული რედაქციის კორესპონდენტმა კოზეტა ბეკმა დაიწყო ახლო აღმოსავლეთის ჩერქეზულ დიასპორასთან კოტაქტების დამყარება, თანაც ყაბარდო–ბალყარეთში მისი მუშაობა მხარდაჭერილ იქნა ყაბარდო–ბალყარეთის საბჭოთა ავტონომიური რესპუბლიკის პარტიის საოლქო კომიტეტის პირველი მდივნის, ტიმბორამალბახოვის მიერ. 80–იანი წლების შუაში კავკასიაში უკვე აქტიურად მოქმედებდა საზოგადოება „სამშობლო“, რომელიც თანამემამულეებთან კავშირებზე ამახვილებდა ყურადღებას.

80–იანი წლების ბოლოდან დაიწყო ჩერქეზული საზოგადოებების ინტეგრაცია საერთაშორისო ორგანიზაციებში. 1988 წლის ოქტომბერში ანკარაში ჩატარდა „ჩრდილოკავკასიური კულტურის კვირეული“, რომელიც XIX საუკუნის კავკასიური ომის დასრულების 125–ე წლისთავს მიეძღვნა. ამ ღონისძიებაში მონაწილეობა მიიღეს როგორც ჩრდილოკავკასიური რესპუბლიკების, ასევე უცხოეთის ადიღეური საზოგადოების წარმომადგენლებმა სირიიდან, იორდანიიდან, აშშ–დან, გერმანიიდან, თურქეთის სხვადასხვა რაიონებიდან. მიღებულ იქნა დეკლარაცია, რომელშიც საუბარი იყო სურვილზე, გაეცნოთ მსოფლიო ერებისთვის ჩერქეზული დიასპორის პრობლემები, მისი სწრაფვა, გაეფართოებინა კავშირები ისტორიულ სამშობლოსთან და ასევე, დიასპორის ნაწილისსურვილი, დაბრუნებულიყო ჩრდილოეთ კავკასიაში. 1991 წლის მაისში ნალჩიკში გაიმართა აშშ–ს, დასავლეთ ევროპის, ახლო აღმოსავლეთის ჩერქეზული ორგანიზაციების კონგრესი, რომელშიც ასევე მონაწილეობა მიიღეს აფხაზეთის, ადიღეს, ყაბარდო–ბალყარეთის, ყარაჩაი–ჩერქეზეთის სამთავრობო დელეგაციებმა.

კონგრესზე დაფუძნდა ჩერქეზთამსოფლიოასოციაცია, რომელსაც მოგვიანებით ჩერქეზთასაერთაშორისოასოციაცია (ჩსა) დაერქვა. მისი პირველი პრეზიდენტი გახდა სსრკ–ს უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, ბორის ელცინის თანამებრძოლი იური კალმიკოვი. ჩსა–ს პროგრამა მთავარ მიზნებად ისახავდა „ჩერქეზთა საზოგადოებრივი გაერთიანებების – ჩსა–ს წევრების ძალისხმევის გაერთიანებასა და საქმიანობის კოორდინაციას, რაც ხელს შეუწყობს ჩერქეზი ხალხის კულტურული და სულიერი მემკვიდრეობის აღორძინებასა და განვითარებას, მისი ეროვნული იდენტობის შენარჩუნებას, ჩერქეზთა ნამდვილი ისტორიის აღდგენას“, აგრეთვე, „კანონით დადგენილი წესით“ იმ ჩერქეზთა დახმარებას, რომელთაც სურვილი აქვთ,დაუბრუნდნენ ისტორიულ სამშობლოს.