საქართველოს ექს–პრეზიდენტის და ოდესის ოლქის სახელმწიფო ადმინისტრაციის ყოფილი ხელმძღვანელის, აგრეთვე საქართველოს და უკრაინის ყოფილი მოქალაქის, ამჟამად კი საერთოდ მოქალაქეობის არმქონე პირის მიხეილ სააკაშვილის დაბრუნებამ უკრაინაში ა.წ. 10 სექტემბერს, მსოფლიო პრესის ყურადღება მიიპყრო. აჟიოტაჟმა სულ რამდენიმე დღეს გასტანა, გამოითქვა მრავალი მოსაზრება და, როგორც ყოველთვის, კონსპიროლოგიური თეორიების მიმდევრებმა რამდენიმე ვერსია წარმოადგინეს. ისინი, ვისაც არ აწყობს სააკაშვილის ყოფნა უკრაინაში აცხადებენ, რომ იგი არის რუსეთის სპეცსამსახურების პროექტი მიმართული პოროშენკოს წინააღმდეგ. 17 სექტემბერს რუსეთის ტელევიზიით (სოლოვიოვის გადაცემა ,,კვირის საღამო’’–ში) ცნობილმა რუსმა ექსპერტებმა განაცხადეს, რომ სააკაშვილი არის აშშ–ს სახელმწიფო დეპარტამენტის პროექტი მიმართული ისევ და ისევ პოროშენკოს წინააღმდეგ. არადა ამავდროულად ამ ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ თვითონ პოროშენკო არის აშშ–ის სახდეპის პროექტი და ამ ვერსიების შესაჯერებლად საჭირო ხდება ისეთი არგუმენტის მოფიქრება, როგორიცაა მაგალითად ის, რომ აშშ–ის სახდეპი იყენებს სააკაშვილს იმისათვის, რომ დააჩქარებინოს პოროშენკოს იმ აუცილებელი რეფორმების გატარება, რომელიც აშკარად ყოვნდება უკრაინაში….

ასეთ დროს ადამიანს ახსენდება ცნობილი რუსული ანდაზა ,,язык до Киева доведет“.

დავეთანხმები ცნობილ რუს პუბლიცისტს იგორ იაკოვენკოს იმაში, რომ კონსპიროლოგიურ თეორიებთან რაციონალური მეთოდებით ბრძოლას აზრი არ აქვს და დროს არ დავხარჯავ ასეთი თეორიების კრიტიკაზე. ნაცვლად ამისა შემოგთავაზებთ რეალურ ფაქტებზე და რაციონალურ, სამეცნიერო მიდგომაზე დაფუძნებულ ანალიზს. აქვე აღვნიშნავ: მიმაჩნია, რომ მიხეილ სააკაშვილი მისი პიროვნული თვისებების გამო არავითარ ინტერესს არ იმსახურებს. სამაგიეროდ ძალზე საინტერესოა და საჭირბოროტოა იმის გაანალიზება, თუ როგორ ხდება პოსტმოდერნისტულ ეპოქაში პოლიტიკურ სარბიელზე პოლიტიკური მოღვაწეობისათვის სრულიად არაადექვატური ადამიანების გამოჩენა და, ზოგ შემთხვევაში, მათი აღზევება ამა თუ იმ სახელმწიფოს მეთაურის თანამდებობამდეც კი.

“ყველა სხვა პოლიტიკოსზე მეტად სააკაშვილს ვუწოდებდი ჯადოქარს, ისეთს რომელსაც შეუძლია ყველასათვის იყოს ყველაფერი. ის ხან ათათურქია (სახელმწიფოს აღმშენებელი), ხან ჯორჯ ბუში (ნეოკონი), ხან ზვიად გამსახურდია (ნაციონალისტი) და ხან ვლადიმერ პუტინი (უმოწყალო ცენტრალიზატორი). ის მე ბილ კლინტონსაც მაგონებს, ბუნებრივ კომუნიკატორს და ბორის ელცინსაც, რომელიც ისე აწესრიგებდა პოლიტიკურ წრეებს, როგორც ამას სხვა ვერავინ ახერხებდა.

აბა იფიქრეთ, როგორ ახერხებს მიშა (სააკაშვილს ყველა ასე ეძახის) იყოს სენატორ ჯონ მაკკეინის და ბელარუსის ლიდერის ალექსანდრე ლუკაშენკოს მეგობარი. ის დღემდე აღაფრთოვანებს რესპუბლიკურ აუდიტორიას ვაშინგტონში და ირანთან უვიზო რეჟიმს აწესებს. ეს ის კაცია, რომელიც ამაყობს “მსოფლიო ბანკის” რეიტინგში (“ბიზნესის იოლად წარმართვა“) თავისი ვარსკვლავური შედეგით, მაგრამ ამავე დროს ხელმძღვანელობს ეკონომიკას, რომელშიც მონოპოლიებს მტკიცედ აქვთ გადგმული ფესვები.

ეს ის კაცია, რომელიც ლაპარაკობს “სინგაპურის ელემენტების მქონე შვეიცარიის” აშენებაზე (დაბალი გადასახადები, მთავრობის მინიმალური ჩარევა), მაგრამ იმავდროულად ცდილობს ევროკავშირთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებას მიაღწიოს (რაც უზარმაზარი რაოდენობის ახალ რეგულაციებს და ევროკავშირთან ჰარმონიზაციას მოითხოვს). ერთი და იგივე ლიდერი ნაციონალურ ღირებულებებზე და ქართული კულტურის დაცვაზე ლაპარაკობს და ამავე დროს არის ავტორი ახალი ბრჭყვიალა შუშის ხიდისა, რომელიც უფრო ჯორჯიის ატლანტას მოუხდებოდა და რომელმაც დაასახიჩრა თბილისის ძველი უბანი.

ყველა პოლიტიკურ დებატში, იქნება ეს ეკონომიკა, აფხაზეთი თუ სამხრეთ ოსეთი, ურთიერთობა ევროკავშირთან, თუ სოციალური საკითხები, ის დისკუსიის ორივე მხარეზე ყოფნას ახერხებს. ამას წინათ ციტირებდნენ მის სიტყვებს იმის თაობაზე, რომ ოპოზიციის ადგილზე ის მთავრობას ბევრ პრობლემას შეუქმნიდა. აი მართლაც პოსტმოდერნისტი პრეზიდენტი“, წერდა 2010 წელს ცნობილი მეცნიერი და კავკასიისა და საქართველოს ბრწყინვალე მცოდნე თომას დე ვაალი .

მოცემულ წერილში შეუძლებელია პოსტმოდერნიზმის ეპოქის ძირითადი მახასიათებლების ჩამოთვლა და გაანალიზება, თუმცა დე ვაალის მიერ ჩამოთვლილი სააკაშვილის უნარ–ჩვევები და ასეთი ადამიანის აღიარება პოსტმოდერნისტ პრეზიდენტად თავისთავად საკმარისად ახასიათებს ჩვენ ეპოქას.

ამ შესავლის შემდეგ შეგახსენებთ, რომ ჯერ კიდევ 2015 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ცნობილ წერილში ,,გადაარჩინეთ ახალი უკრაინა’’ ჯორჯ სოროსი და ბერნარ–ანრი ლევი უკრაინაში სააკაშვილის გამოჩენასთან დაკავშირებით წერდნენ, რომ სააკაშვილმა საქართველოში კორუფცია კი არ დაამარცხა, არამედ აქცია კორუფცია სახელმწიფო მონოპოლიად.

სოროსის და ბერნარ–ლევის გარდა სხვა ცნობილმა მოღვაწეებმაც გააფრთხილეს პოროშენკო სააკაშვილთან დაკავშირებით. საქართველოს ხელისუფლება კი ოფიციალურად, სახელმწიფო დონეზე ატყობინებდა უკრაინის ხელისუფლებას, რომ სააკაშვილის მიმართ სისხლის სამართლის საქმეები იყო აღძრული. პოროშენკოზე არაფერმა იმოქმედა და 2015 წლის მაისის ბოლოს უკრაინის პრეზიდენტმა მიანიჭა სააკაშვილს უკრაინის მოქალაქეობა და დანიშნა იგი ოდესის ოლქის სახელმწიფო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელად. იმავე პერიოდში სააკაშვილის რამდენიმე თანამზრახველი უკრაინის აღმასრულებელ ხელისუფლებაში საკმაოდ მაღალ თანამდებობებზე დაინიშნა. ეს დანიშვნები ფართოდ იქნა რეკლამირებული, როგორც კორუფციასთან მასშტაბური ბრძოლისა და უკრაინის მოდერნიზაციის დასაწყისი. იმხანად ბევრმა ადამიანმა, ჩემი ზოგიერთი უკრაინელი ნაცნობის ჩათვლით, გულწრფელად დაიჯერა, რომ პოროშენკომ ეს დასავლეთის და, პირველ რიგში, აშშ–ს წარმომადგენლების ზეწოლისა და მოთხოვნების გამო გააკეთა. სხვა რაციონალურ ახსნას ეს ადამიანები უბრალოდ ვერ პოულობდნენ. მართლაც, ძნელი იყო იმის დაჯერება, რომ ადამიანს თავისით შეეძლო მიეღო ასეთი ირაციონალური გადაწყვეტილება და, თუნდაც საქართველოსთან, როგორც სახელმწიფოსთან ურთიერთობის გაფუჭებაზე მაღლა სააკაშვილის გვერდით ყოლის დაყენება. მაგრამ გავიდა სულ ორიოდე თვე და სატელეფონო საუბრებში უკრაინელმა ნაცნობებმა დამიდასტურეს, რომ მართალი ვიყავი, როცა ვეუბნებოდი, რომ დასავლეთი არ ითხობდა და რეკომენდაციასაც არ უწევდა სააკაშვილის დანიშვნას უკრაინაში. უფრო მეტიც – მათ მითხრეს, რომ პოროშენკოს ადმინისტრაციის მაღალჩინოსნებისგან გაიგეს, რომ ამერიკელი და ევროპელი დიპლომატები კიდევაც აფრთხილებდნენ პოროშენკოს სააკაშვილთან დაკავშირებით, მაგრამ პოროშენკომ მათ ყური ისევე არ დაუგდო, როგორც საქართველოს ხელისუფლების ოფიციალურ გაფრთხილებას. მაშინათვე საჯაროდ ვაცხადებდი, რომ სააკაშვილის მწვავე დაპირისპირება პოროშენკოსთან გარდაუვალი იყო და რომ ეს საკმაოდ სწრაფად დაიწყებოდა.

საქმე ის არის, რომ საქართველოში 2003 წლის ვარდების რევოლუციის შემდგომი ვითარება რადიკალურად განსხვავდება უკრაინაში 2014 წლის ე.წ. ,,ღირსების რევოლუციის’’ შემდგომი ვითარებისაგან. საქართველოში, ვარდების რევოლუციის შემდეგ, პრეზიდენტ სააკაშვილს და მის გუნდს ჰქონდათ აღებული სრული კონტროლი პარლამენტზე და სულ მცირე დროში, რეფორმების გატარების ლოზუნგის ქვეშ, მათ დაამყარეს ასევე სრული კონტროლი სასამართლო სისტემაზე. ამგვარად, მათ დაამყარეს სრული კონტროლი ხელისუფლების სამივე შტოზე, რომლებიც დემოკრატიულ ქვეყნებში ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელია (მაღალი ხარისხით) და სწორედ ეს განაპირობებს ასეთ ქვეყნებში კანონის უზენაესობის და, შესაბამისად, თავისუფლებისა და დემოკრატიის მაღალ ხარისხს. (,,ხარისხს’’ ვახსენებ იმიტომ, რომ იდეალური ვითარება ამ მხრივ არც ერთ ქვეყანაში არ არის და ვესასდროს ვერ დამყარდება). ხელისუფლების სამივე შტოს და სულ მალე ელექტრონული მას–მედიის უმსხვილესი კომპანიების  სრულმა გაკონტროლებამ, მართვის ხისტი ავტორიტარული ვერტიკალის შექმნამ,  საშუალება მისცა სააკაშვილს და მის გუნდს დაეწყოთ მასობრივი კორუფციის ამოშანთვა და ქვეყნის მოდერნიზაცია ავტორიტარული მეთოდებით და, შესაბამისად, ეს ყველაფერი ელვისებური სისწრაფით გაეკეთებინათ. ჩატარებული რეფორმების უდიდესი ნაწილი ხორციელდებოდა სრულიად უკანონო გზებით. რეფორმატორები ხელმძღვანელობდნენ ლოზუნგით ,,მიზანი ამართლებს ნებისმიერ საშუალებას’’. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, მსოფლიო ბანკი და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები ამ რეფორმებს უპრეცედენტოდ სწრაფს და ეფექტიანს უწოდებდნენ, მაგრამ ცალკეული ექსპერტები მაშინათვე აცხადებდნენ, რომ ავტორიტარული მოდერნიზაცია სრულდება საზარელი მასშტაბის ელიტარული კორუფციით; რომ უსამართლობასთან უსამართლო მეთოდებით ბრძოლა საბოლოო ჯამში უფრო დიდი უსამართლობით მთავრდება, ვიდრე ამ ბრძოლის დასაწყისში იყო; რომ ხდება საზოგადოების სახიათო ატომიზაცია; რომ ნადგურდება საქართველოს ეკონომიკის ხერხემალი – სოფლის მეურნეობა და ა.შ. აღსანიშნავია ისიც, რომ თვითონ სააკაშვილი უშუალოდ რეფორმებში პრაქტიკულად არ მონაწილეობდა. ის კორუფციასთან ბრძოლისა და მოდერნიზაციის ეფექტიანი პიარ–მენეჯერის როლს ასრულებდა და როგორც ,,პოსტმოდერნის ნამდვილი პრეზიდენტი’’ ამ ამპლუაში ფანტასტიკური ტყუილების თქმასაც არ ერიდებოდა.

სულ სხვა ვითარება დამკვიდრდა უკრაინაში ,,ღირსების რევოლუციის’’ (2013 ნოემბერი – 2014 წლის თებერვალი) შემდეგ: პრეზიდენტად არჩეული პოროშენკო ვერ აკონტროლებდა და ვერც ახლა აკონტროლებს უკრაინის პარლამენტს – რადას. შედეგად ამისა, უკრაინის აღმასრულებელი ხელისუფლება ვერ აკონტროლებს სასამართლო სისტემას. ამ კონტექსტში უნდა გავიხსენოთ, რომ უკრაინა პოსტსაბჭოური სივრცის ერთადერთი რესპუბლიკაა ბალტიის ქვეყნების გამოკლებით, რომელიც კომპეტენტური საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ 2005-2010 წლებში აღიარებული იყო ,,სრულიად თავისუფალ’’ ქვეყნად. ცხადია, თავისუფლების ეს ხარისხი განპირობებული იყო არა კანონის უზენაესობით, არამედ ისეთი ფაქტორებით, როგორიცაა უკრაინის მკვეთრი რეგიონალურ-პოლიტიკური სხვაობები; ოლიგარქიული კლანების ერთგვარი წონასწორობა როგორც რადას შიგნით, ასევე გარეთ და ა.შ. ჯორჯ სოროსი და ბერნარ ლევი ადარებენ რა უკრაინას საქართველოს, სამართლიანად აღნიშნავენ, რომ საქართველოსგან განსხვავებით უკრაინა არის ,,პირდაპირი ჩართულობის დემოკრატია’’, რომელიც დამოკიდებულია არა ცალკეულ ლიდერზე, არამედ ,,შეკავებების და საპირწონეების’’ მექანიზმის მუშაობაზე.   ,,ასეთი დემოკრატიები შედარებით ნელა მოქმედებენ, მაგრამ გრძელვადიან პერიოდში ისინი უკეთესს შედეგს აღწევენ’’ წერენ სოროსი და ლევი. ცხადია, ასეთ პირობებში, უკრაინის ნებისმიერ პრეზიდენტს, როგორი ძლიერი პოლიტიკოსიც არ უნდა ყოფილიყო, ძალიანაც რომ ნდომოდა კორუფციასთან ბრძოლა და ქვეყნის მოდერნიზაცია, მოუწევდა რთული და ხანგრძლივი პროცესის წამოწყება. მაგრამ ,,ღირსების რევოლუციის’’ შემდეგ სამნახევარი წელიწადია გასული და დრომ აჩვენა, რომ პეტრო პოროშენკო აღმოჩნდა არა თავდადებული პატრიოტი, არამედ ოლიგარქი, რომელიც ცდილობს გამოიყენოს თავისი პრეზიდენტობა პირადი გამდიდრებისათვის. სწორედ ასე აღიქვამს მას უკრაინის მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა. დღეს უკვე ეჭვს არ იწვევს, თუ რა ამოძრავებდა პოროშენკოს სააკაშვილის უკრაინაში ჩამოყვანისა და მაღალ თანამდებობაზე დანიშვნის დროს – მას უნდოდა კორუფციის სწორედ ისეთივე სახელმწიფო მონოპოლიზაცია, როგორსაც სააკაშვილმა საქართველოში მიაღწია, თანაც ისე, რომ დასავლეთს ეღიარებინა უკრაინული რეფორმების წარმატება. უკრაინელი მეცნიერი პეტრე ოლეშჩუკი წერილში ,,პოროშენკო ჩიხშია. რა უყოს აწი სააკაშვილს’’ სამართლიანად აღნიშნავს, რომ პოროშენკომ დანიშნა სააკაშვილი და სააკაშვილის გუნდის წევრები საკუთარი პიარომანიის გამო: ,,Собственно, для чего Порошенко заварил эту кашу? Ответ очевиден. Из-за собственной пиаромании. Очень хотел попиариться на теме “грузинских реформ”. აღსანიშნავია, რომ ოლეშჩუკი და არაერთი სხვა უკრაინელი მეცნიერი ,,სააკაშვილის პროექტს’’ უკრაინაში არასოდეს არ იხილავდნენ, როგორც პოროშენკოს მცდელობას დაეწყო ნამდვილი რეფორმები უკრაინაში. ოლეშჩუკის შეფასებას დავუმატებ ჩემს აზრს: დარწმუნებული ვარ, პოროშენკოს ეგონა, რომ საქართველოს მიერ ძებნილად გამოცხადებული სააკაშვილი მთლიანად მასზე იქნებოდა დამოკიდებული, შეასრულებდა პოროშენკოს დავალებებს და არ დაიწყებდა საკუთარ თამაშს. ცხადია ეს პოროშენკოს უხეში შეცდომა იყო.

ოდესის ოლქის გუბერნატორის პოსტზე სააკაშვილს ამ ოლქის ფარგლებში არ ჰქონდა (და ვერც ექნებოდა) იმ სრულიად უკონტროლო ძალაუფლების მცირე ნაწილიც კი, რასაც ასე მასშტაბურად იყენებდა იგი საქართველოში თავისი პრეზიდენტობის დროს. ამიტომაც ოდესაში და ოდესის ოლქში მან შეძლო მხოლოდ რამდენიმე უაღრესად წარმატებული, მაგრამ ხანმოკლე პიარ-აქციის ჩატარება (იუსტიციის სახლის ამუშავება, ოლიგარქების მიერ პლაზებთან აგებული კედლების უკანონო დანგრევა და იმ პლაზების საზეიმო ,,გადაცემა’’ ხალხისათვის, გზის მშენებლობის იმიტაცია და ა.შ.) იყო ხანმოკლე პერიოდი, როდესაც სააკაშვილის რეიტინგი პოროშენკოს და პრემიერ-მინისტრ იაცენიუკის ჯამურ რეიტინგს აღემატებოდა და სააკაშვილი მოითხოვდა რადის რიგგარეშე არჩევნებს. მაგრამ გადიოდა დრო, ცხოვრება ძველ კალაპოტს უბრუნდებოდა და სააკაშვილისადმი ნდობაც მკვეთრად ეცემოდა. აი მაშინ დაიწყო სააკაშვილმა პოროშენკოს და სხვა ოლიგარქების მწვავე გაკრიტიკება და მხილება იმაში, რომ მათ არ უნდათ კორუფციასთან ბრძოლა და რეფორმების გატარება, ვინაიდან იყენებენ არსებულ ვითარებას პირადი გამდიდრებისათვის (რაც სრული სიმართლეა და რასაც იზიარებს და აღტაცებით უსმენს უკრაინის მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი). ასეთ ვითარებაში პოროშენკომ ა.წ. ივლისში ჩამოართვა სააკაშვილს მოქალაქეობა იმ მომენტში, როდესაც სააკაშვილი უკრაინაში არ იმყოფებოდა და გადაწყვიტა მისი არშეშვება უკრაინაში (ამ აქტამდე სულ რამდენიმე დღით ადრე პოროშენკო ჩამოვიდა საქართველოში და მოილაპარაკა საქართველოს ხელისუფლებასთან, რომ ჩვენი მთავრობა განაახლება სააკაშვილის ექსტრადიქციის მოთხოვნას). ძნელია წარმოიდგინო უფრო აბსურდული და კონტრპროდუქტიული მოქმედება! მოქალაქეობის გარეშე დარჩენილმა სააკაშვილმა მაქსიმალურად გამოიყენა ეს ყველაფერი პირადი პიარისათვის, რომელიც მის ფსიქიკას, ცნობილი ამერიკელი მეცნიერის ლინკოლნ მიტჩელის აზრით, ისევე სჭირდება, როგორც ჟანგბადი მის ორგანიზმს და წარმატებასაც მიაღწია – მსოფლიო მედიის წამყვანი გამოცემები და ტელევიზიები აშუქებდნენ სკანდალს სააკაშვილის გარშემო. შემდეგ სააკაშვილმა წინასწარ გამოაცხადა, რომ 10 სექტემბერს შევიდოდა უკრაინაში პოლონეთიდან. ამის შემდეგ პოროშენკოს მოქმედება საბოლოოდ აბსურდულ თეატრად იქცა: მრავალი პოლიტიკური აბსურდის მნახველი თვალებს ვერ ვუჯერებდი, როცა ვგებულობდი, რომ უკრაინის ხელისუფლებამ პოლონეთის ტერიტორიაზე მთელი უკრაინული მატარებელი გააჩერა და გამოაცხადა, რომ ამის მიზეზი ის იყო, რომ იქ ,,იმყოფებოდა ერთი პიროვნება, რომელსაც არ გააჩნდა უკრაინაში შესვლის უფლება’’. ვუყურებდი ტელევიზორს და სატელეფონო ინტერვიუებში ვუხსნიდი ჟურნალისტებს, რომ პოროშენკო მოქმედებდა, როგორც სააკაშვილის პირადი ,,სასარგებლო იდიოტი’’ და რომ თავისი კონტრპროდუქტიული მოქმედებით ის უზრუნველყოფდა სააკაშვილის ტრიუმფალურ დაბრუნებას უკრაინაში. აი რას წერდა ცნობილი უკრაინელი მეცნიერი ირინა ბეკეშკინა (რომელსაც მთლიანად ვეთანხმები) ა.წ. 13 აგვისტოს:

,,Я считаю ситуацию вокруг Михаила Саакашвили очень скверной. Меня, честно говоря, пугает, когда власть принимает глупые решения, заводящие ее в цугцванг, и непонятно: а что делать дальше? Очевидно, когда принимается какое-либо решение, следует рассчитывать последствия, результат. Я могу понять, почему было принято решение лишить Саакашвили гражданства – очевидно, эмоциональное, очевидно, лопнуло терпение, очевидно, верх взяла обида.  Но вот на вопрос «зачем?» у меня нет ответа.  Пик его популярности в Украине давно прошел, рейтинг партии был ниже 2%, и он постепенно превращался в маргинальную фигуру – да, шумную, скандальную, но не опасную для власти.  Ну и зачем нужно было делать из него героя?

События на границе, вообще напоминают театр абсурда.  Ну как можно заминировать территорию, постоянно находящуюся в поле зрения пограничников? Зачем вообще было устраивать это шоу на границе и создавать скандальную видео-картинку, желанную на всех телеканалах, и не только украинских? Почему бы не пойти в этой ситуации по самому простому пути, и при прохождении контроля просто забрать паспорт? Нелепость решений просто пугает’’.

აღსანიშნავია, რომ უკრაინის საზღვრის გადაკვეთისას სააკაშვილის გვერდით თავი მოიყარეს ცნობილმა პოლიტიკოსებმა და სხვა ,,ცნობადმა’’ სახეებმა. უკრაინის დამოუკიდებელი ექსპერტები აღნიშნავდნენ, რომ მესაზღვრეების ჯაჭვი მილიარდერ კოლომოისკის პირადი ბატალიონის მებრძოლებმა გაარღვიეს, ხოლო სააკაშვილის გვერდით იყვნენ მთელს უკრაინაში ცნობილი კრიმინალური ავტორიტეტებიც. ექსპერტების ინფორმაციაში ეჭვის შეტანის საფუძველი არ მაქვს, მაგრამ ფაქტად რჩება ის, რომ მთელი ეს სიტუაცია შექმნა პირადად პოროშენკომ თავისი დაუჯერებლად აბსურდული, კონტრპროდუქტიული მოქმედებით.

რა ხდება ახლა და რა არის აწი მოსალოდნელი?

ჯერ კიდევ სააკაშვილის მიერ საზღვრის ტრიუმფალური გადაკვეთის პროცესში ვაცხადებდი, რომ მისი შემდგომი მოქმედება ნელ-თბილ რეჟიმში გადავიდოდა. საქმე ის იყო, რომ ამ დროს უკრაინის არც ერთ ქალაქში – არც ლვოვში, არც კიევში და არც სხვაგან არ გაიმართა სპონტანური დემონსტრაციები სააკაშვილის მხარდასაჭერად და პოროშენკოსა და მისი ხელისუფლების წინააღმდეგ. ეს კი ნიშნავდა, რომ უკრაინაში შესვლის შემდეგ სააკაშვილი ვერ შესძლებდა მაშინათვე კიევზე ტრიუმფალური ლაშქრობის მოწყობას – მას აშკარად არ გააჩნდა ამის რესურსი. პირადად კარგად ვიცნობ მას და დარწმუნებული ვარ: სააკაშვილს რომ ჩაეთვალა, რომ ასეთი რესურსი ჰქონდა, ის ამას მაშინათვე გააკეთებდა და მას ვერაფერი შეაჩერებდა – ვერც დაპატიმრების და საქართველოში ექსტრადირების მუქარა და ვერც სხვა რამ. საკუთარი ფსიქიკის მძევალი სააკაშვილი ვერ იტყოდა უარს ასეთ ლაშქრობა-მარშზე ისევე, როგორც ბოლო სტადიაში მყოფი ნარკომანი ვერ ამბობს უარს ნარკოტიკების დოზის მიღებაზე. მაგრამ სააკაშვილი ხედავდა, რომ რესურსი არ ჰქონდა და ეს მთავარი და გადამწყვეტი მიზეზია იმისა, რომ მან მალე გამოაცხადა, რომ უარს ამბობდა ამ ეტაპზე კიევზე გალაშქრებაზე. საინტერესოა სხვა ფაქტორებიც. უკრაინის პროკურატურამ მაშინათვე განაცხადა, რომ სააკაშვილს არ დააპატიმრებდნენ და არ გადასცემდნენ საქართველოს; რომ მას შეუძლია იცხოვროს უკრაინაში. ცნობილ და ობიექტურ უკრაინელ ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ ხელისუფლებისაგან ეს გარანტიები სააკაშვილმა მიიღო სწორედ იმის ფასად, რომ დათანმხდა, რომ შეანელებს და გარკვეულ ჩარჩოებში მოაქცევს თავის მოქმედებას. ეს სავსებით დასაჯერებელია. უკრაინის პროკურატურის განცხადება, ცხადია, ნიშნავს იმას, რომ პოროშენკოს გარემოცვამ დაითანხმა უკრაინის პრეზიდენტი რომ მას მათთვის გადაეცა სააკაშვილთან დაკავშირებული კრიზისის მენეჯმენტი და სააკაშვილსაც მოელაპარაკა.

წერილს ირინა ბეკეშკინას უკვე ციტირებული წერილის ფრაგმენტით დავასრულებ:

,,Что в результате? Думаю, рейтинги Саакашвили и его партии пойдут вверх.  Электоральные социологические опросы показывают, что половина населения не имеет партийных предпочтений: они или вообще не собираются идти на выборы, или не определились с выбором. Запрос на «новых политиков» достаточно высок. Конечно, Саакашвили уже не такой и «новый». Но, с другой стороны, в ситуации «прорыва» он публично, на всю страну, проявил себя как человек абсолютно безбашенный, сметающий на своем пути любые препятствия, – качества, востребованные сейчас у части населения.  И этот радикализм достаточно затребован сейчас и у части украинского общества, уставшего от отсутствия желаемых перемен и резко негативно относящегося к власти вообще, к президенту – особенно. Вот этих людей Саакашвили может «перетянуть» на себя.

С другой стороны, ведь он лично не может ни баллотироваться на президентских выборах, ни участвовать в парламентских. И поэтому очевидно желание политических лидеров из оппозиции воспользоваться неожиданным везением и завлечь Саакашвили в качестве союзника. Кому это удастся?  Пока кажется, что Юлии Тимошенко.  Да это и понятно, она – в электоральных лидерах, и «завлекалок» у нее побольше. Насколько длительным будет это союз – сказать трудно, ведь непредсказуемость – одна из характерных особенностей Саакашвили.

В то же время очевидно, что объединение политических сил, оппонирующих президенту, вряд ли будет длительным и устойчивым: у них общий электорат, поэтому взаимная конкуренция неизбежна. Так что «Шегенский квартет» не станет подобием «Каневской четверки» – сразу за президентскими выборами предстоят парламентские, и для успеха на парламентских выборах партии необходимо, чтобы ее лидер максимально «раскрутился» во время президентской избирательной кампании.

И да, во время президентской кампании Саакашвили, который не может быть кандидатом, будет полезен – и мотор, и рупор, и в то же время не конкурент!   Но просчитывался ли вариант, а что будет на выборах парламентских? Не заберет ли политическая сила, в названии которой буде «Саакашвили» такие нужные проценты от вчерашних союзников? Жизнь показала, что благодарность – это не то качество, которое свойственно бывшему грузинскому президенту.

Впрочем, все эти размышления имеют смысл, если Саакашвили останется в Украине.  Что предпримет власть? И что необходимо предпринять?  Не знаю. Особенность цугцванга в том и состоит, что хороших решений просто нет.

Что предпримет Саакашвили? Как ни странно, но здесь «непрогнозируемый» как раз прогнозируем лучше. Он будет максимально использовать ситуацию, организовывать протестные акции, участвовать во всех возможных шоу, максимально использовать тех, кто, в свою очередь, будет использовать его.  В конце концов, у него нет другого выхода и других возможностей для политического будущего.

Возможен ли новый Майдан? Вряд ли. Пока власть осторожна, памятуя, что настоящий Майдан начался не с протеста студентов, а с их избиения.

Хотя нельзя исключать радикально-экстремистских акций, тем более что кое-кто по соседству мог бы и поспособствовать такому развитию событий.

Наконец, хотелось бы посоветовать некоторым нашим политикам, с азартом, подсчитывающим дивиденды от неожиданного подарка от власти в виде разбушевавшегося Саакашвили, не забывать посчитать и потери страны.  И заняться чем-нибудь более полезным для страны, например, направить свои усилия на принятие крайне необходимых стране законов и проведение необходимых стране преобразований.

А Саакашвили? Он действительно кому-то интересен? Мне – нет.  Правда, приходится слушать в силу профессии. Но, ей богу, лучше бы сходить в цирк’’.

ყველაფერში ვეთანხმები შესანიშნავ უკრაინელ მეცნიერს, რომელმა მრავალი წელი უძღვნა უკრაინაში არსებული სოციალურ-პოლიტიკური შესწავლას და გაანალიზებას. აღვნიშნავ მხოლოდ იმას, რაც ქალბატონმა ირინამ შესანიშნავად იცის: უკრაინელი პოლიტიკოსები, ცხადია, არ დაუჯერებენ ირინა ბეკეშკინას: არ დაიწყებენ იმის დათვლას, თუ რა ზარალი ადგება უკრაინას; არ მიმართავენ თავის ძალისხმევას უკრაინისათვის უკიდურესად საჭირო კანონების მიღებაზე და ასევე აუცილებელ გარდაქმნებზე. ნაცვლად ამისა ისინი ისევ მხოლოდ საკუთარ ,,დივიდენდებზე’’ იზრუნავენ პოსტმოდერნისტული ეპოქის უმოწყალო მოთხოვნების შესაბამისად.

პეტრე მამრაძე

მიხეილ სააკაშვილის უკრაინულ ვოიაჟს ან უფრო სწორად რომ ვთქვათ „ოდისეას“ ერთის შეხედვით არ ჰქონდა შორს გამიზნული შედეგები და ძირითადად მოიცავდა საკუთარ თავში სააკაშვილის პოლიტიკური სცენიდან არ გაქრობის პერსპექტივას და მისი შედარებითი მოდელი შეიძლება იყოს ისევ უკრაინულ პოლიტიკაში მოღვაწე ისტორიული ფიგურა ნესტორ მახნო ანუ „ბატკა მახნო“, ასევე ოდიოზური პიროვნება, მაგრამ მიხეილ სააკაშვილისაგნ რადიკალურად განსხვავებული თვისებების მქონე (მხედველობაშია სააკაშვილის პათალოგიური სილაჩრე, რაც გამოჩნდა კიდევაც ლვოვის საზღვართან მომხდარ სარკინიგზო ინციდენტისას). თუმცა ორივეს ერთი და იგივე შეცდომა მოუვიდათ და ენდნენ თავიან მტრებს – ბატკო მახნო ბოლშევიკებს და მან საბედისწეროდ დაასრულა თავისი პოლიტიკური კარიერა, ხოლო მიხეილ სააკაშვილი კი თავის ფაქტიურ მტერს – იული ტიმოშენკოს, რომელთანაც ურთიერთობები უმაღლეს დონეზე დაეძაბა 2008 წლის აგვისტოს ომის პერიოდში. სწორედ მახნო-ტროცკის გენერალ ვრანგელის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ 1920 წლის შეთანხმებას წარმოადგენს სააკაშვილი-ტიმოშენკოს ღია შეთანხმება ებრძოლოს საერთო მტერს პეტრე პოროშენკოს, რომელმაც თავის დროზე პოლიტიკური კარიერა გაიკეთა ჯერ ლეონიდ კუჩმას პრეზიდენტობისას და შემდეგ კი ვიქტორ იანუკოვიჩის პირველი პრეზიდენტობისას. ამიტომაც ფორმალურად გამოდის, რომ პეტრე პოროშენკო სააკაშვილი-ტიმოშენკოს დროებითი ტანდემისთვის წარმოადგენს „თეთრგვარდიელ გენერალ ვრანგელს“. ამის ფონზე უკვე ნათლად ჩანს, რომ როგორი შედეგითაც დასრულდა მახნო-ტროცკის ტანდემი, ისეთივე ბედი ეწევა სააკაშვილი-ტიმოშენკოს ტანდემსაც. თუმცაღა ამ დროებითმა კავშირმა ორივე მხარეს საკმაოდ დიდი პოლიტიკური დივიდენდები მოუტანა ორივე მხარეს – სააკაშვილმა შესძლო თავისი მყარი 3%-ინი რეიტინგი უკრაინაში, რაც მან მიიღო ოდესის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელობიდან პოროშენკოს მიერ გაგდების შემდეგ მოეპოვებინა, აემაღლებინა (თუმცა არცთუ ისე მნიშვნელოვნად როგორც ამას უფრო სახავენ მისი ადეპტები) და პოპულიზმის გამოყენებით პოროშენკოსთვის ძლიერი დარტყმის მიყენება და საკუთარი ბედის დაცვაც მოახერხა – საქართველოში მისი ექსტრადიციის გაუქმება (რაც ყველაზე მეტად აშინებს სააკაშვილს, რადგანა საქართველო უკრაინა არ არის და მისი ექსტრადიცია, მისივე სტრატეგიული მეგობრების – უგულავა-ბაქრაძე-კეზერაშვილის პოლიტიკური დემარშის გათვალისწინებით, ისევე როგორც სააკაშვილის მიმართ ქართულ საზოგადოების უდიდესი ნაწილის მისდამი სიძულვილის ფონზე იქნებოდა მართლაც კატასტროფა). რაც შეეხება იულია ტიმოშენკოს და მის „ბატკავშინის“ პოლიტიკურ გაერთიანებას  მას გაუჩნდა რეალური შანსი მომავალი წლის საპარლამენტო არჩევნებზე გამოვიდნენ როგორც სერიოზული პოლიტიკური ძალა და ჩანააცვალოს დღესდღეობით პოროშენკოს წინააღმდეგ გაერთიანებული ოლიგარქიული არაფორმალური დაჯგუფება (მედვეჩუკი-ახმეტოვი-კოლომოისკი-სურკასი). ფაქტიურად ტიმოშენკომ სააკაშვილი გამოიყენა როგორც ტარანი-ლოკომიტივი და სააკაშვილის დროებითი ქულების აქაჩვის ფონზე საკუთარი პოლიტიკური გამბიტი ჩაატარა და ისეთივე სქემა გაითამაშა როგორც თავის დროზე გააკეთა ნადეჯდა სავჩენკოს მიმართებაში, როცა სავჩენკო გამოიყენა საკუთარი პოლიტიკური რეაბილიტაციის მიზნით და შემდეგ კი მოისროლა, როგორც არასაჭირო „ნივთი“. ასეთივე კომბინაციას აკეთებს სააკაშვილის მიმართაც. ამ შემთხვევაში მან საკუთარი თავი უკვე მყარად შეიყვანა მომავალი საპარლამენტო „სიაში“ მოსახვედრად, თანაც მომატებული რეიტინგის ფონზე. სააკაშვილმა თავისი პოლიტიკური დე-ჟავიუს ფონზე აქტიური სტარტის გამოისობით, მკვეთრად მოუწია „დამუხრუჭება“ და ისევ თავისი არაპოპულარული რეიტინგის მაჩვენებელზე გასვლა. ეს აშკარაა, რადგანაც დადგემილი 19 სექტემბერს „კიევის მარში“ სრული ფიასკოთი დასრულდა, რადგანაც კიევში სააკაშვილის რეიტინგი ნულია და მისი აფექტური პოპულიზმი მხოლოდ მუშაობს დასავლეთ უკრაინაში, სადაც პოროშენკოს ისედაც რთული ვითარება ჰქონდა, თუნდა ლვოვის მერის იური სადოვიჩის სახით. სააკაშვილმა იმოქმედა როგორც „ლაკმუსის ქაღალდმა“ და უკრაინის პოლიტიკური კულუარებში არსებული სიტუაცია „ვულკანივით ამოაფრქვია“ და ამით შექმნა რეალურად პოლიტიკური კრიზისული სიტუაცია, რომელიც შეიძლება გადაიზარდოს რეალურ კონფრონტაციაში. სააკაშვილმა ასევე დაარღვია ის მყიფე ძალთა და პოლიტიკური ბალანსი, რომელიც კონსუნსუსურ დონეზე არსებობდა მონაწილე პოლიტიკურ ძალებს შორის ურთული გეოპოლიტიკური გამოწვევების გამო და ახლა უკვე ამ ეტაპზე არავითარ კონსენსუსზე არ შეიძლება იყოს საუბარი. როგორც კი სააკაშვილი „ტრიუმფალური სვლით“ შემოიჭრა უკრაინაში დასავლეთიდან, და პირდაპირ შეუტია პოროშენკოს, იმავე დღესვე პოროშენკოს უშუალოდ ბრძანებით კოლომოისკის საფინანსო აქტივებს დაედო ღადაღი და მოხდა მათი გაყინვა. ფაქტიურად სააკაშვილმა მოახდინა პოროსენკოსა და კოლომოისკის შორის ომის გამოცხადების პრეცედენტი და ამით შექმნა პრეცენდეტნი დნეპროპეტროვსკის მხარის „სეპარატიზაციისთვის“, რომელიც ისედაც გამოეთიშა დონბასში მიმდინარე ანტი-ტერორისტულ ოპერაციას და კოლომოისკის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე რეალურად შეაჩერა უკრაინის ბიუჯეტში თანხების გადარიცხვაც კი. და ასეთ მყიფე მდგომარეობაში პოლიტიკური ბალანსი მოშალა საკააშვილმა. მანვე გაურთულა უკრაინას მდგომარეობას საერთაშორისო პოლიტიკურ არენაზე – უნგრეთიდან. სწორედ ურბანთან ფარული გარიგების შედეგად მან განახირციელა თავისი „უკრაინული ვოიაჟი“, რადგანაც უკრაინის მოქალაქეობის კანონიერად გაუქმების შემდეგ, ყველაზე დიდი ხნის განმავლობაში სააკაშვილი იმყოფებოდა უნგრეთში და ამავე დროს საეჭვოდ დამეთხვა სააკაშვილის უნგრეთში ყოფნა ვლადიმერ პუტინის ჩასვლას უნგრეთში და მისი უცნაური მოლაპარაკებები პრემიერ-მინისტრ ურბანთან. როგორც ჩანს უნგრეთიდან მიიღო სააკაშვილმა ის თანხები, რომლებიც მოხმარდა უკრაინაში „ვოიაჟს“ და ამავე დროს, სააკაშვილის საზღვრის გარღვევის მეორე დღესვე დაიძაბა უნგრეთ-უკრაინაის ურთიერთობები უკიდურესად. ისევე როგორც უკრაინას ასევე დაეძაბა ურთიერთობები რუმინეთთან და პოლონეთთაცნაც, მართალია ფორმალურად საბაბია ის კანონი, რომელიც უკვე ძალაში შევიდა ნაციონალური ენის შესახებ, მაგრამ სააკაშვილის ამ „ზურგში ჩარტყმამ“ გამოასკარა უკრაინის სახელმწიფო სუსტი მხარეები და მისმა ისტორიული მოწინააღმდეგეებმა დასავლეთის მხრიდან ამით ისარგებლეს. დასავლეთის საზღვრის ინციდენტმა ცუდი პრეცდენტი შეუქმნა ასევე უკრაინის აშშ-თან ურთიერთობებსაც  და ფაქტიურად შეაჩერა უკვე მიღებული გადაწყვეტილება უკრაინისთვის აშშ-გან ლეტალური და საბრძოლო იარაღის  მიწოდების თაობაზე. ამერიკელებმა თავი შეიკავეს ამ ნაბიჯის მიღებისგან, რადგან თუკი უკრაინა ვერ იცავს თავის სახელმწიფო საზღვრებს, თანაც მშვიდობიან ვითარებაში, საბრძოლო პირობებში უკრაინელებისთვის გადაცემული ამერიკული შეიარაღება თავისუფლად აღმოჩნდება ჯერ დონბასელი სეპარატისტებვის ხელში და შემდეგ კი რუსეთის ხელში. და ამის პრეცენდენტი აშშ-ს უკვე ჰქონდა საქართველოს შემთხვევაში.

დაახლოებით ასე ამგვარად შეიძლება მოკლედ შეფასდეს სააკაშვილის „ვოიაჟის“ როგორც შიდა-პოლიტიკური, ასევე საგარეო-პოლიტიკური შედეგები და მის „დათვური საქმის“ გაწევა უკრაინისთვის.

ვახტანგ მაისაია 

ინფლაციაზე გავლენას მრავალი ფაქტორი ახდენს – შიდა და გარე, წმინდა ეკონომიკური და პოლიტიკური, სოციალური და ფსიქოლოგიური, სეზონური, ადმინისტრაციული, რეგიონული, ფორსმაჟორული და ა.შ. დიდია ამ ინდიკატორის ფორმირებაში დასახელებულ ფაქტორებთან ერთად წმინდა ფსიქოლოგიური ფაქტორების (ეკონომიკური განწყობები, მოლოდინები, შიშები, განცდები და ა.შ.) როლიც. ინფლაცია, როგორც ეკონომიკური კატეგორია, ფაქტობრივად, უნიკალური ეკონომიკური ინდიკატორია, რომლის სიდიდეზე გავლენას ახდენს არა მარტო (და არა იმდენად) ეკონომიკის არსებული მდგომარეობა, არამედ ის, თუ რას ფიქრობს და განიცდის ადამიანთა ძირითადი მასა ეკონომიკაზე, ფასებზე და მათ მომავალზე. ინფლაციური მოლოდინი ამ მხრივ დიდი სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური  მუხტის მატარებელი ინდიკატორია.

ამასთან, არსებობს მთელი რიგი ფაქტორებისა და გარემოებებისა, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს თავად ინფლაციაზე არა იმდენად ეკონომიკის არსებული მდგომარეობის, ან მოსახლეობის ინფლაციური მოლოდინების მიხედვით, არამედ მათი ინდივიდუალური ქცევის მოდელისა და განსაზღვრული ინსტიტუტებისადმი დამოკიდებულებისა და ვალდებულებების გათვალისწინებით. ჩვენ აქ მხედველობაში გვაქვს მოსახლეობის  დამოკიდებულების შემდეგი ორი სახე: თამაშდამოკიდებულება (ე.წ. გემბლინგი) და დამოკიდებულება საკრედიტო დაწესებულებებისადმი (კონკრეტულად, კომერციული ბანკებისადმი დავალიანების ზრდა). ბევრ შემთხვევაში სწორედ ხსენებული დამოკიდებულებები განსაზღვრავენ მნიშვნელოვანწილად ინფლაციის ფაქტობრივ დონეს, ვიდრე საქონელ-წარმომადგენელთა წონები და ამ წონების ცვალებადობის მასშტაბები.

ეს უკანასკნელი გარემოება შემთხვევით არ გვიხსენებია. – საქმე იმაშია, რომ  იმისდა მიხედვით, თუ როგორაა წარმოდგენილი ამა თუ იმ საქონლის წონა საქონელ-წარმომადგენელთა კალათაში (დღეისათვის სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურს ამ კალათაში სამასამდე საქონელი და მომსახურება ყავს შეყვანილი), ამან შეიძლება უდიდესი გავლენა მოახდინოს ინფლაციის სიდიდეზე. ამის კარგი მაგალითია 2010 წლის ფაქტობრივი ინფლაცია (დეკემბერი – წინა წლის დეკემბერთან შედარებით – 11.2 პროცენტი). – ამ წელს სურსათის წონა ინფლაციის გასაანგარიშებელ საქონელ-წარმომადგენელთა კალათაში იყო 40 პროცენტი, მაშინ როდესაც ევროკავშირში ანალოგიური მაჩვენებელი შეადგენდა მხოლოდ 16.8 პროცენტს. საქართველოში 2010 წელს სურსათი გაიზარდა 31 პროცენტით, შესაბამისად, სურსათის გავლენა ინფლაციის საერთო დონეში იყო: 31% * 0.40 = 12.4 (პროცენტი). საქართველოში რომ სურსათს ისეთივე დაბალი წონა ჰქონოდა, როგორიც ევროკავშირის ქვეყნებში აქვს (16.8%), მაშინ ინფლაციის ფაქტობრივი დონე არსებულთან შედარებით 7.2 პუნქტით ნაკლები იქნებოდა  (31% * 0.168 = 5.2%; 5.2% – 12.4% = – 7.2%). ანუ ინფლაციის საერთო მაჩვენებელი არა 11.2 პროცენტი, არამედ მხოლოდ 4 პროცენტი იქნებოდა.

ამასთან, ინფლაციის ზუსტი დონის განსაზღვრისათვის მნიშვნელობა წონების სწორ შერჩევასთან ერთად იმასაც აქვს, თუ რამდენადაა საქონელ-წარმომადგენელთა სია ნამდვილად წარმომადგენლობითი, რამდენად ადექვატურად და სრულად მოიცავს იგი ადამიანების,  შინამეურნეობათა  თვიდან თვემდე გაღებულ ხარჯებს.

მიუხედავად იმისა, რომ სტატისტიკის ეროვნული სამსახური რეგულარულად (ყოველწლიური პერიოდულობით) განაახლებს საქონელ-წარმომადგენელთა სიას, სტატისტიკური დაკვირვების მიღმა მაინც რჩება რამდენიმე მსხვილი ხარჯვითი მუხლი. პირველ რიგში, მათ მიეკუთვნება მოსახლეობის ხარჯები აზარტულ თამაშობებზე და ხარჯები, რომლებიც ემსახურება საკრედიტო დავალიანების (კომერციული ბანკებისა და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისაგან აღებული სესხების) მომსახურებას.

ცალკეულ პირთა მიერ აზარტულ თამაშობებზე გაღებული ხარჯების რეალური მოცულობა ხშირად ოჯახის დანარჩენი წევრებისთვისაც კი უცნობია, ამასთან, არც თუ იშვიათად, აზარტულ თამაშობებზე იხარჯება ბანკიდან აღებული (ხშირად – იპოთეკით დატვირთული) სესხები. აღნიშნული ხარჯების შესახებ  ინფორმაცია შინამეურნეობებზე მეტად შესაბამისი ინსტიტუტებიდან უფრო სარწმუნოა.  ბუნებრივია ისიც, რომ აღნიშნული ხარჯები აკლდება მოსახლეობის იმ განკარგვად შემოსავლებს, რომლებიც აპრიორი სამომხმარებლო დანიშნულებით იყო გათვალისწინებული და ამიტომაც შეიძლება შეფასდეს როგორც ქვეყანაში მთლიანი მოთხოვნის შემცირების მნიშვნელოვანი ფაქტორი.

საქართველოს მოსახლეობის ვალი საკრედიტო დაწესებულებებისადმი მუდმივად მზარდია. ამგვარი დავალიანების ზრდა, როგორც წესი, ჯერადად აღემატება არა თუ მშპ-ის რეალურ, არამედ ნომინალური ზრდის მაჩვენებელსაც კი. მარტო 2017 წლის პირველ ნახევარში მოსახლეობის დავალიანება საბანკო სექტორისადმი წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით გაიზარდა 26.7 პროცენტით და 9.6 მლრდ. ლარს მიაღწია. 2005 წელთან შედარებით შინამეურნეობათა მიერ კომერციული ბანკებისადმი დავალიანება გაზრდილია 19.9-ჯერ, გადახდილი პროცენტების მოცულობა – 19.1-ჯერ, მაშინ როცა საქართველოს მთლიანი შიგა პროდუქტი ნომინალურ განზომილებაში გაიზარდა მხოლოდ 3.1-ჯერ, ხოლო შინამეურნეობათა ფულადი სახსრები – 3.9-ჯერ. შინამეურნეობებზე გაცემული სესხების მარტო პროცენტებზე მომსახურებისათვის შინამეურნეობებს უწევთ სულ უფრო მზარდი რაოდენობის სახსრების გადაცემა (დაბრუნება) საკრედიტო დაწესებულებებისადმი.  ამ სახსრების წლიური მოცულობის თანაფარდობა შინამეურნეობათა ფულადი სახსრების თვიურ ხარჯებთან მკვეთრად მატულობს:  2005 წლის 32.1 პროცენტიდან 2010 წლის 79.1 პროცენტამდე და 2017 წლის 159.3 პროცენტამდე. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თუ 2005 წელს საბანკო პროცენტების დასაფარად მიემართებოდა შინამეურნეობათა 10 დღის შემოსავლები, 2010 წელს ამას უკვე სჭირდებოდა 24 დღის შემოსავლები, ხოლო 20117 წელს – 48 დღის შემოსავლები.

მაგრამ საბანკო სექტორი არაა ერთადერთი „ბაყბაყდევი“, რომელიც შინამეურნეობათა შემოსავლების სულ უფრო მზარდ ნაწილს „ყლაპავს“. – მეორე „ბაყბაყდევი“ ზემოთ უკვე ნახსენები სათამაშო ბიზნესია, რომელიც ასევე სულ უფრო ღრმად ყოფს ხელს შინამეურნეობათა ჯიბეში. 2017 წელს მისი მთლიანი ბრუნვა, წინასწარი შეფასებით,  4.5 მლრდ. ლარს გადააჭარბებს. საქართველოში აზარტულ თამაშებში უცხოელებიც მონაწილეობენ, განსაკუთრებით აზერბაიჯანიდან და თურქეთიდან, სადაც ეს ბიზნესი აკრძალულია, მაგრამ მთლიანობაში, უნდა ვივარაუდოთ, რომ აზარტულ თამაშებზე, სლოტ-კლუბებში, სამორინეებსა და ონლაინ-კაზინოებში გადახდილი თანხის ნახევარი მაინც საქართველოს მოქალაქეებზე მოდის. გამოდის, რომ ბოლო 2 წელიწადში (2016-2017 წწ.) საქართველოს მოქალაქეებმა აზარტულ თამაშებზე 4 მილიარდ ლარზე მეტი დახარჯეს.[1] შესაბამისად, ხარჯების ეს სახეობაც ფაქტობრივად უნდა გამოაკლდეს შინამეურნეობათა მთლიან განკარგვად ფულად სახსრებს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ბოლო მონაცემებით, საქართველოს მოსახლეობის ფულადი სახსრების ყოველი 100 ლარიდან 18 მიემართება სათამაშო ბიზნესში, 13.3  – საბანკო პროცენტის დასაფარავად, ანუ მიმდინარე სამომხმარებლო ხარჯებისა და ვალდებულებების დასაფარავად რჩება მხოლოდ 68.5 ლარი. თუ ორივე  ხარჯების დასახელებულ ორ „იძულებით-ნებაყოფლობით“ ხარჯებს დავაჯამებთ, მივიღებთ ასტრონომიულ ციფრს – მარტო 2010 წლის შემდეგ საქართველოს მოსახლეობის მიერ საკრედიტო დაწესებულებებისათვის პროცენტის სახით გადახდილია და სათამაშო ბიზნესისათვის გაღებულია  ჯამში 16.7 მლრდ. ლარზე მეტი (2017 წლის ფასებში), ანუ 2017 წლის საქართველოს მთლიანი შიგა პროდუქტის თითქმის ნახევარი.

აღნიშნულზე წარმოდგენას ქვემორე ცხრილი იძლევა.

ცხრილი 1

საბანკო სესხების პროცენტსა და სათამაშო ბიზნესზე

საქართველოს შინამეურნეობათა ხარჯების თანაფარდობა

შინამეურნეობათა მთლიან ხარჯებთან  2005-2017 წლებში

(პროცენტი)

როგორც მოტანილი მონაცემებიდან ჩანს, 2014 წლამდე ზემოხსენებული ორი სახის ხარჯებიდან პრევალირებდა საბანკო პროცენტები, ხოლო 2014 წლიდან უპირატესობამ აზარტულ თამაშებში გაღებულ ხარჯებზე გადაინაცვლა.

2005 წელთან შედარებით შინამეურნეობათა განკარგვითი ფულადი სახსრები ნომინალურად გაიზარდა 285 პროცენტით, ინფლაციის გათვალისწინებით, ანუ რეალურ განზომილებაში – 118 პროცენტით, ხოლო საბანკო სექტორისა და სათამაშო ბიზნესში გადახდილი თანხების გამოკლებით, რეალურ განზომილებაში – მხოლოდ 58.1 პროცენტით. ამასთან, ამ ინდიკატორით 2014 წელთან შედარებით მომდევნო წლებში  არა თუ არ ჰქონია ადგილი ზრდას, არამედ პირიქით, დაფიქსირდა საგრძნობი კლება (საქართველოს მოსახლების განკარგვითმა ფულადმა სახსრებმა საბანკო სექტორისათვის პროცენტების სახით და სათამაშო ბიზნესში დატოვებული თანხების გამოკლებით 2014 წელთან შედარებით შეადგინა: 2015 წ. – 95.8 პროცენტი, 2016 წ. – 92.5 პროცენტი, 2017 წ. – 88.2 პროცენტი).

შედეგად, ვღებულობთ ერთი შეხედვით პარადოქსულ, თუმცა აბსოლუტურად კანონზომიერ სურათს: წლიდან წლამდე იზრდება მოსახლეობის შემოსავლები, მათ შორის მათი განკარგვადი (-ნომინალურად განკარგვადი!) ფულადი შემოსვლები, მაგრამ ერთი მხრივ, დამოკიდებულების ზრდა საკრედიტო დაწესებულებებისადმი, მეორე მხრივ კი სათამაშო, აზარტული თამაშების ის ჭანჭრობი, რომელშიც  მოსახლეობის სულ უფრო დიდი ნაწილი ეფლობა, მათ შემოსავლებს არა თუ ზრდის, არამედ უკვე არსებულ დონეზე შენარჩუნების შესაძლებლობასაც კი უკარგავს.

უაღრესად საყურადღებოა შინამეურნეობათა ფულადი სახსრების თანაფარდობა ქვეყნის მთლიან შიგა პროდუქტთან.  2005 წლის შემდეგ აღნიშნული თანაფარდობა, თუ შინამეურნეობათა აბსოლუტურ ფულად სახსრებს მივიღებთ მხედველობაში, საგრძნობლადაა გაზრდილი (2005 წლის 28.1 პროცენტიდან 2017 წლის 35 პროცენტამდე), მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ მზარდი შემოსავლების სულ უფრო დიდი ნაწილი მიემართებოდა საბანკო პროცენტის დასაფარად და აზარტული თამაშობების „ჟინის მოსაკლავად“, აღმოჩნდა, რომ შინამეურნეობათა ფაქტობრივი  ნეტო სახსრები (ანუ მთლიან სახსრებს გამოკლებული ბანკების პროცენტსა და სათამაშო ბიზნესზე გაღებული სახსრები) მთლიან შიგა პროდუქტთან თანაფარდობაში შემცირდა 2005 წლის 26.5 პროცენტიდან 2017 წლის 24 პროცენტამდე. განსაკუთრებული ვარდნა მოხდა 2014 წლიდან (20114 წ. – 30.6%, 2015 წ. – 28.0%, 2016 წ. – 25.8%, 2017 წ. – 24.0%).

ამიტომ კითხვა: „იზრდება თუ არა ბოლო წლებში შინამეურნეობათა შემოსავლები?“, თავისი „წყალქვეშა რიფების“ გამო სულ უფრო კარგავს მკაფიო კონტურებს და რიტორიკული (თუმცა ბევრი ოჯახისათვის ეგზისტენციური) დატვირთვის, შინაარსის მქონე კითხვის სტატუსს იძენს.

ზემოთ მოტანილმა ცხრილმა გვიჩვენა, რომ მოსახლეობის განკარგვითი სახსრებიდან თითქმის მესამედი მიემართება საბანკო სექტორის პროცენტების დასაფარად და სათამაშო ბიზნესზე. იმის გათვალისწინებით, რომ საბანკო სექტორშიც და სათამაშო ბიზნესშიც შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულების დიდი ნაწილი სხვა ქვეყნების რეზიდენტების ხელშია მოქცეული, აღმოჩნდება, რომ საქართველოს რეზიდენტების ირაციონალური (უპირატესად – სათამაშო ბიზნესი) და იძულებითი ეკონომიკური მდგომარეობით (უპირატესად – აღებული სესხები კომერციული ბანკებისაგან) მიღებული გადაწყვეტილებების გამო მათ მიერ გადახდილი თანხების დიდი ნაწილი საქართველოს ფარგლებს გარეთ გაედინება.

მეორეს მხრივ, მზარდი ხარჯები საბანკო სექტორზე და სათამაშო ბიზნესზე განაპირობებს ერთობლივი მოთხოვნის შემცირებას სამომხმარებლო ბაზარზე. რომ წარმოვიდგინოთ, რომ აღნიშნული თანხა საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესში კი არ მიდის, არამედ პირდაპირ ხვდება სამომხმარებლო ბაზარზე, ეს გამოიწვევდა სამომხმარებლო მოთხოვნის და ფასების მნიშვნელოვან ზრდას. საბაზრო ეკონომიკის პირობებშიც კი საჭიროა გარკვეული დროებრივი ლაგი გაზრდილ მოთხოვნასთან მიწოდების შესაბამისობაში მოსაყვანად, რომლის დროსაც საბაზრო წონასწორობის უზრუნველყოფა ფასების მატებას აქვთ „გადაკისრებული“.  თუ 2017 წელს მთელი ფულადი სახსრების 31.5 პროცენტი საბანკო მომსახურების პროცენტზე და სათამაშო ბიზნესზე მოდის, მაშინ ჰიპოთეტური მოდელის დაშვების შემთხვევაში ეს 31.5 პროცენტიც სამომხმარებლო ბაზარს დააწვებოდა.[2] ვფიქრობ, ამ თანაფარდობით (31.5/68.5 = 0.46) უნდა გაიზარდოს ინფლაციის წლიური მაჩვენებელი:

ამგვარი მიდგომის შემთხვევაში, ვღებულობთ:

2017 წლის ბოლო 12-თვიანი პერიოდის[3] ოფიციალური ინფლაცია – 4.0%, „დამალული ინფლაციის“ წილი – 0.46, რეალური ინფლაცია = 4.0 + 4.0 * 0.46 = 5.8 %.

წარმოდგენას დამალულ ინფლაციასა და ინფლაციის რეალურ დონეზე (ანუ იმ შემთხვევაში, თუ საქართველოს მოსახლეობის ხარჯებს არ შეამცირებდა ხარჯები საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესზე) იძლევა ქვემორე ცხრილი.

ცხრილი 2

ოფიციალური და რეალური ინფლაცია საქართველოში 2005-2017 წლებში

(საბანკო პროცენტებსა და აზარტულ თამაშებზე

გადახდილი თანხის გათვალისწინებით)

ზემოთ მოტანილ პრობლემაზე საუბრისას ჩვენ შევეხეთ ინფლაციაზე მოქმედ მხოლოდ ორ მნიშვნელოვან ფაქტორს – მოსახლეობის დამოკიდებულების ზრდას საბანკო სექტორისადმი და აზარტული თამაშებისადმი. მოსახლეობის მდგომარეობაზე მოქმედებენ არანაკლები წონისა და გავლენის სხვა ფაქტორებიც, როგორებიცაა, მაგალითად, მოსახლეობის დამოკიდებულების ზრდა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისა და სხვა საკრედიტო ორგანიზაციებისადმი, რომელთა მომსახურების საპროცენტო განაკვეთი, კომერციული ბანკების ანალოგიურ მაჩვენებელზე ჯერადად მაღალია. ამის გამოც მათ მიერ მოსახლეობისაგან ამოღებული სახსრები, ისევე როგორც მათ ხელში გადასული ქონების ღირებულება, საკმაოდ მაღალია.[4]

შემაშფოთებლად მაღალი და მზარდია აგრეთვე დამოკიდებულება ნარკოტიკებისადმი, რაც ასევე თითქმის გეომეტრიული პროგრესიით მზარდ ხარჯებს მოითხოვს. ასევე, არ შევხებივართ კომერციული ბანკების მიერ საურავებიდან და კლიენტებისთვის გაცემული სესხებიდან ჯარიმის სახით ამოღებულ თანხებს, რომლებმაც მარტო 2017 წლის მეორე კვარტალში თითქმის 38 მლნ. ლარი შეადგინა.[5] შესაბამისად, მოსახლეობის რეალური კეთილდღეობის დონე ოფიციალურთან შედარებით გაცილებით დაბალია, მდგომარეობა კი – უფრო დრამატული, ისევე როგორც ინფლაციის რეალური დონე – ოფიციალურ მაჩვენებელზე გაცილებით მაღალი. აღნიშნულის გამო ინფლაციის დეკლარირებული მაჩვენებელი ფასების საერთო დონის ტრენდის მაჩვენებელი უფროა, ვიდრე კონკრეტული პერიოდის მიხედვით საზოგადოების ფასთა ცვლილებისა და ცხოვრების ღირებულების განსაზღვრისათვის გამოსაყენებელი  ობიექტური ეკონომიკური  ინდიკატორი…

იოსებ არჩვაძე

[2]

ჩვენ აქ აბსტრაგირებას ვახდენთ იმ გარემოებისაგან, რომ თვით ხარჯები  საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესზე იწვევს სამომხმარებლო ხარჯების გარკვეულ ზრდას – შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულების სტაციონარული შენობების მშენებლობის, კეთილმოწყობის, მომსახურების, დაცვის და სხვა ხარჯების გამო.

[3] 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით.

[4] მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების ხელში გადასული ქონება (რომლის უდიდესი ნაწილი ფიზიკურ პირებს ეკუთვნოდათ), წელზე გადანგარიშებით, ასეთი ორგანიზაციების კაპიტალის 15 პროცენტს აღწევს. – იხ. https://bpn.ge/finansebi/37196-1-el-kvartalshi-mikrosafinanso-organizaciebma-14-569-560-laris-udzrav-modzravi-qoneba-daisakuthres.html?lang=ka-GE

[5] იხ.: http://commersant.ge/?view=post&id=129869&lang_id=ge

არასამთავრობო ორგანიზაციები, როგორც წესი, იქმნება კერძო პირებისა და ორგანიზაციების მიერ იმისათვის, რომ საზოგადოებისა და ხელისუფლების ყურადღება მიეპყროს იმ სოციალურ-ეკონომიკურ თუ პოლიტიკურ პრობლემებს, რომლებსაც მათი აზრით, სათანადო ყურადღება არ ენიჭება ოფიციალურის სტრუქტურების მიერ, ან რომელთა თაობაზე გადაწყვეტილებების მიღება გვიანდება, რეაგირება კი არ არის ადექვატური. არიან არასამთავრობო საერთაშორისო ორგანიზაციები, რომლებიც უკვე ათეული წლები საქმიანობენ გლობალური მასშტაბით და რომელთა ავტორიტეტისა და სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ პროცესებზე გავლენის გამო მათ დასკვნებსა თუ შეფასებებში მოხვედრილ სტრუქტურებზე თუ გარკვეული საქმიანობით დაკავებული პირებისადმი გამოტანილი ვერდიქტი, როგორც წესი, ეროვნული ხელისუფლების  მიერ არა მხოლოდ მხედველობაში მიიღება, არამედ გათვალისწინებასაც  ექვემდებარება. ასეთი ორგანიზაციებია, მაგალითად, „ექიმები საზღვრების გარეშე“, გრინპისი, საერთაშორისო ამნისტია, რეპორტიორები საზღვრების გარეშე, ჰელსინკის ჯგუფი, ჰუმან რაითს ვოთჩი,   რომის კლუბი და სხვ.

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების არსებობისა და ფუნქციონირების პარალელურად, არსებობენ ადგილობრივი, „ქვეყნისმიერი მასშტაბის“ არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებმაც  გარდამავალი ტიპის სახელმწიფოებში უაღრესად  საინტერესო და წინააღმდეგობრივი გზა განვლეს. ასეთი არასამთავრობო ორგანიზაციები საქართველოში ლეგალურად[1] 1980-იანი წლების ბოლოს წარმოიშვნენ როგორც საზოგადოებრივი ორგანიზაციები, თუმცა მალევე მოხდა (განსაკუთრებით, 1989 წლის 9 აპრილის შემდეგ) მათი სწრაფი ფრაგმენტაცია სხვადასხვა თემატიკის, პროგრამის, მიზნის, ინტერესთა სფეროსა თუ სუბიექტთა პროფილის მიხედვით. საქართველოს დამოუკიდებლობის მოპოვებისა და სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტების ფორმირების პარალელურად ხდებოდა არასამთავრობო ორგანიზაციების სწრაფი რაოდენობრივი ზრდა. მათ თავის დროზე დიდი როლი შეასრულეს ავტორიტარული, არასაბაზრო პრინციპებზე დამყარებული საზოგადოების დემოკრატიულ, პლიურალისტური შეხედულებებისა და საქმიანობის მქონე საბაზრო ეკონომიკის მქონე საზოგადოებად ტრანსფორმირებაში.

ამასთან, სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის მეოთხედ საუკუნეზე მეტი დროის მანძილზე გამოვლინდა რიგი თავისებურებები, რომელთა აღნიშვნა აუცილებელია თანამედროვე პირობებში არასამთავრობო ორგანიზაციების როლისა და მნიშვნელობის დასახასიათებლად.

თანამედროვე სახელმწიფოს მდგრადობისა და განვითარების პარადიგმა, როგორც წესი,  ოთხი ძირითადი კომპონენტისაგან შედგება: 1. ხელისუფლება; 2. ბიზნესი; 3. სამუშაო ძალა; 4. მეცნიერება. გარდამავალი ტიპის სახელმწიფოში, როგორიც საქართველოა, მეცნიერების საზოგადოებრივ-ინსტიტუციური როლი და ფუნქციები ძალიან მოკლე ვადებში  დიდწილად არასამთავრობო ორგანიზაციებმა ჩაანაცვლეს. თუ მანამდე „ჭეშმარიტების ბოლო ინსტანცია“, როგორც წესი, მეცნიერება იყო – მას ეკითხებოდნენ რჩევებს, რეკომენდაციებს, ექსპერტულ შეფასებებს, დამოუკიდებელი საქართველოს პოლიტიკურ რეალობაში თითქმის უაპელაციოდ ჭეშმარიტების ბოლო ინსტანციად არასამთავრობოების აზრის დომინირება გახდა. ამ ასპექტით, თავისი გავლენის, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ჩართულობის და სოციალურ-პოლიტიკურ პროცესებზე ზემოქმედების მცდელობის ინტენსივობითა და „შედეგიანობის“ თვალსაზრისით, არასამთავრობო ორგანიზაციები შეიძლება თავისუფლად მოვიხსენიოთ როგორც „მეხუთე ხელისუფლება“ - რიგითობით საკანონმდებლო, აღმასრულებელი, სასამართლო ხელისუფლებებისა და მედია-საშუალებების შემდეგ.

შედარებისათვის: განვითარებული საბაზრო ეკონომიკის ქვეყნებში არასამთავრობო ორგანიზაციებს საერთოდ არ შეუვიწროებიათ მეცნიერება და ამ უკანასკნელის როლი ისევე დიდი, მყარი და პრესტიჟულია, როგორც ათეული წლების წინ.

კიდევ ერთი განსხვავება გარდამავალი ქვეყნების არასამთავრობო ორგანიზაციებისა  განვითარებული ეკონომიკის არასამთავრობო ორგანიზაციებისაგან. – იმის გათვალისწინებით, რომ ამ ქვეყნებს ხანგრძლივი პოლიტიკური ცხოვრებისა და ბრძოლის დიდი გამოცდილება ჰქონდათ, იქ პარტიები, როგორც წესი, თავად ქმნიდდნენ  საკუთარ ინსტიტუტებსა და მათთან აფილირებულ არასამთავრობო ორგანიზაციებს. საქართველოში, ფაქტობრივად, საპირისპირო პროცესს ჰქონდა ადგილი: ესა თუ ის არასამთავრობო ორგანიზაცია დროთა განმავლობაში ქმნიდა ახალი პოლიტიკური გაერთიანების (მოძრაობის, პარტიის…) ბირთვს და აძლევდა მას „საგზურს ცხოვრებაში“. ამის კლასიკური მაგალითია 1996 წელს შექმნილი თავისუფლების ინსტიტუტი, რომელმაც დიდი როლი შეასრულა „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ჯერ იდეოლოგიურ, შემდეგ კი ორგანიზაციულ ფორმირებაში, ბოლოს კი, 2003 წელს – ძალაუფლების ხელში აღებაში.

საქართველოში არასამთავრობო ორგანიზაციების რაოდენობა, სხვადასხვა წყაროებით, მერყეობს 300-დან 3000-მდე, ხოლო წლიური ბიუჯეტის ზუსტი ციფრის დასახელება, იმის გამო, რომ ბევრი მათგანის სახსრების წარმომავლობა ღია წესით არ იძებნება, შეუძლებელია. სხვადასხვა წყაროებით, საქართველოში მოქმედი არასამთავრობო ორგანიზაციების წლიური ჯამური ბიუჯეტი მერყეობს 20-დან 150 მილიონ აშშ დოლარამდე[2]. ეს თანხა ისეთი მცირე მასშტაბების მქონე ქვეყნისათვის, როგორიც საქართველოა, საკმაოდ სოლიდურია, ხოლო მისი ზედა ნიშნული ფაქტობრივად შედარებადია რუსეთის მიერ სოხუმისა და ცხინვალის „სახელმწიფოებრივი ბიუჯეტების“ შესავსებად გამოყოფილი სახსრებისა.

არასამთავრობო ორგანიზაციების წევრები მიეკუთვნებიან მაღალანაზღაურებად პირთა კატეგორიას. მათი საშუალო თვიური შემოსავლები, როგორც წესი, აღემატებიან ეროვნულ მეურნეობაში დასაქმებულთა საშუალო ხელფასებს დაახლოებით 2.5-4.0-ჯერ და მეტად. აღნიშნულ თანხაში არ შედის ის სამივლინებო ხარჯები და შესაბამისი დღიური ანაზღაურება, რომლებიც უკავშირდება არასამთავრობო ორგანიზაციების წევრთა მიერ ცალკეული კვლევების და ინტერვიუების ორგანიზებას.

ზემოხსენებული მაგალითი იმის თაობაზე, რომ აკადემიური სფეროს წარმომადგენლები, ზოგადად, მეცნიერების სოციალური ფუნქცია დიდწილად არასამთავრობო ორგანიზაციებმა ჩაანაცვლა, იქიდანაც ჩანს, რომ ეროვნულ მეურნეობაში დასაქმებულთა საშუალო ხელფასთან შედარებით თუკი სამეცნიერო-პედაგოგიური საქმიანობით დაკავებული პირების ხელფასი შეადგენს დაახლოებით 130 პროცენტს, საფინანსო შუამავლობის სფეროში დასაქმებულებისა, შესაბამისად, 190 პროცენტს, არასამთავრობო ორგანიზაციებში დასაქმებულებისა – 250-400 პროცენტს აღემატება.

ქვემოთ არასამთავრობო ორგანიზაციის მიზნის, საქმიანობისა და პოტენციალის  წარმოსაჩენად ნიმუშის სახით მოტანილია ინფორმაცია  ,ეკონომიკური პოლიტიკის ექსპერტთა ცენტრი“-ის შესახებ.

ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევითი ცენტრი (EPRC) 2002 წელს დაარსდა და მიზნად ისახავს, მისი დებულების მიხედვით,  საქართველოში ეკონომიკური კვლევის თანამედროვე მეთოდების დანერგვას და აქტიურ მონაწილეობას ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკის განმსაზღვრელი გადაწყვეტილებების მიღებაში. ცენტრს აქვს ამბიცია, შეისწავლოს გარდამავალი ეკონომიკის ყველა საკითხი (?) და გახდეს საერთაშორისო სტანდარტების პირველი ქართული ანალიტიკური ცენტრი (?), რომელიც ხელს შეუწყობს ეკონომიკური აზროვნების განვითარებას და ანალიტიკური და რიცხობრივი მეთოდების დანერგვას რეგიონის ეკონომიკური და სოციალური პრობლემების გადაჭრაში. გამოყენებითი კვლევის ძირითად მიმართულებებად განსაზღვრული აქვთ საგადასახადო პოლიტიკა, საგარეო ვაჭრობა, ფულად–საკრედიტო პოლიტიკა, ფინანსური ბაზრები და ინსტიტუტები და საინვესტიციო გარემო… ცენტრის მიზანია, ერთი მხრივ,  სადამკვირვებლო ფუნქციის შესრულება ხელისუფლების მიერ აღებული პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვალდებულებების რეალიზაციის მონიტორინგისთვის, მეორეს მხრივ კი – თანამედროვე ეკონომიკური აზროვნების ჩამოყალიბება ქართულ საზოგადოებაში.

ცენტრი არ მალავს თავის სამომავლო სტრატეგიას. – ის გეგმავს სადამკვირვებლო ფუნქციის გაფართოებას, პოლიტიკის შემუშავების პროცესის და მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ვალდებულებების განსახორციელებლად. ცენტრი კონცენტრირებული იქნება  მჭიდრო თანამშრომლობის დამყარებაზე მთავრობასთან, რათა ზეგავლენა მოახდინოს პროცესზე საკითხების ლობირების გზით. ცენტრი პირდაპირ აფრთხილებს (თუ აშანტაჟებს) მთავრობას, აცხადებს რა, რომ „საჭიროების შემთხვევაში, თუ თანამშრომლობითი მიდგომა არ გამოიღებს სასურველ შედეგს, ანალიტიკური ცენტრი მიმართავს კონკურენტული მიდგომის გზას, მათ შორის კარგად ნაცად საზოგადო მხილების ტაქტიკას ძირითადი მედია საშუალებებით“.

ხატოვნად რომ ვთქვათ, ცენტრი ცდილობს დირექტიულ დონეზე ესაუბროს ხელისუფლებას და თითქმის ღია წესით, გარკვეული დემარშებითაც ემუქრება.

ცენტრის  ასეთ ამბიციებს გარკვეული საფუძველი ნამდვილად აქვს, თუ გავითვალისწინებთ მის ბიუჯეტს და სპონსორთა სიას.

ცენტრის ბოლო ორი წლის დაფინანსება დაახლოებით 432 ათასი აშშ დოლარია, მათ შორის აშშ საელჩოს მიერ – დაახლოებით 130 ათასი აშშ დოლარი. მის დონორთა სია საკმაოდ შთამბეჭდავია: აშშ და ბრიტანეთის საელჩოები, სტენფორდის უნივერსიტეტი,  ფონდი ღია საზოგადოება-საქართველო, ვესტმინსტერის ფონდი განვითარებისათვის, აშშ განვითარების სააგენტო, კონრად ადენაუერის ფონდი, აღმოსავლეთ-დასავლეთის მართვის ინსტიტუტი, სამოქალაქო განვითარების სააგენტო, ავსტრიის განვითარების სააგენტო,  ესტონეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო… სპონსორთა შორის არიან ქართული ორგანიზაციებიც: ლიბერთი ბანკი, ილიას უნივერსიტეტი და საქართველოს ფერმერთა ასოციაცია.[3]

დაახლოებით ასეთივე ამბიციები, სპონსორები და მეტ-ნაკლები მასშტაბის ფინანსური მხარდაჭერა აქვთ „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველოს“ და არაერთ სხვა არასამთავრობო ორგანიზაციასაც.   

თავის დროზე, არასამთავრობო ორგანიზაციებმა, როგორც უკვე ითქვა ზემოთ,  დიდი როლი შეასრულეს ქვეყნაში ტოტალიტარულ სისტემისა და აზროვნების დაძლევაში, პლიურალისტური აზროვნებისა და დემოკრატიის საფუძვლების ფორმირებაში. მაგრამ როგორც ზღაპრულ „ზოლუშკას“ ნადიმზე ყოფნის გახანგრძლივება (ღამის 12 საათის შემდეგ) ამ პირმშვენიერი გოგონას კვახად აქცევს, ისე არასამთავრობო ორგანიზაციების ნაწილმა, მიისაკუთრა რა თვითნებურად ჭეშმარიტების ბოლო ინსტანციის სტატუსი, თავად იქცნენ განსხვავებული აზრის გამოხატვის მოწინააღმდეგე ავტორიტარულ ინსტიტუტებად.

ამის მკაფიო მაგალითია არასამთავრობო ორგანიზაციების ერთი ნაწილის[4] მკაცრად უარყოფითი დამოკიდებულება ამჟამად მოქმედი კონსტიტუციის 94 მუხლიდან (კონსტიტუციის პროექტში იგი 67-ე მუხლად იყო გადატანილი) იმ დებულების ამოღებისადმი, რომელიც მთავრობის მიერ საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის ახალი სახის შემოღების (გარდა აქციზისა) ან არსებული განაკვეთის ზედა ზღვრის გაზრდის შემთხვევაში რეფერენდუმის ჩატარებას ითვალისწინებს.

არასამთავრობოების ამ  ჯგუფის მიერ ხელისუფლების მიმართ კატეგორიულად იყო დასმული საკითხი კონსტიტუციაში დასახელებული მუხლის შენარჩუნების თაობაზე. მათი აზრით, „მოქალაქეებს უნდა შეუნარჩუნდეთ არსებული უფლება – მიიღონ გადაწყვეტილება გადასახადის ახალი სახის შემოღებისა თუ ზედა ზღვრის გაზრდის შესახებ, და შესაბამისად უნდა გამოირიცხოს მთავრობის მიერ ამ საკითხზე გადაწყვეტილების ერთპიროვნულად მიღების შესაძლებლობა.

გარდა ამისა, აღნიშნული ჩანაწერის ამოღება ცალსახად ნეგატიურად უნდა შეფასდეს ქვეყნის საინვესტიციო მიმზიდველობისა და ბიზნეს გარემოს განჭვრეტადობის კუთხით. მიგვაჩნია, რომ ქვეყნის ეკონომიკური ზრდის, მიმზიდველი ბიზნეს გარემოს შენარჩუნებისა და განვითარებისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია ამ ჩანაწერის შენარჩუნება საქართველოს კონსტიტუციაში“.

აქ საერთოდ რომ არ ვახსენოთ ის კონკრეტული პოლიტიკური ვითარება, რომლის დროსაც შევიდა ძალაში კონსტიტუციის ხსენებული მუხლი და ორგანული კანონი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ (2011 წ.), აგრეთვე მათი აშკარად პოპულისტური შინაარსი,  კონსტიტუციიდან აღნიშნული მუხლის ამოღებას მხარს უჭერდნენ საქართველოში საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წარმომადგენელი ფრანსუა პეშო[5], ვენეციის კომისია და „ქართული ოცნების“ შიგნით ფორმირებული სოციალ-დემოკრატების ფრაქცია.

კონსტიტუციური ჩანაწერის პოპულისტური ფორმა დასტურდება სტატისტიკური მონაცემებითაც. ასე მაგალითად, 2006-2008 წლებში, როდესაც ჯერ კიდევ არ იყო მიღებული კონსტიტუციის შესაბამისი ჩანაწერი და მისი შესატყვისი საქართველოს ორგანული კანონი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“, პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების თანაფარდობა მშპ-სთან შეადგენდა საშუალოდ 15.5 პროცენტს, ხოლო 2013 წლიდან ძალაში შესვლის შემდეგ – იგი მხოლოდ 12 პროცენტს შეადგენს.

მიუხედავად ასეთი ავტორიტეტული საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლების ცალსახა უარყოფითი დამოკიდებულებისა,  ხელისუფლებამ ვერ გაბედა არასამთავრობო ორგანიზაციების ნების უარყოფა და მხოლოდ „კომპრომისული“ ნაბიჯი გაბედა: კონსტიტუციის ახალ რედაქციაში გარდამავალ დებულებაში დატოვა ჩანაწერი გადასახადებისა და საყოველთაო რეფერენდუმის დაკავშირების თაობაზე. კერძოდ, მისი  ამოქმედებიდან 12 წლის განმავლობაში საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის ახალი სახის შემოღება, გარდა აქციზისა, ან საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის სახის მიხედვით არსებული განაკვეთის ზედა ზღვრის გაზრდა შესაძლებელია მხოლოდ რეფერენდუმის გზით.

მოტანილი მაგალითი კარგად წარმოაჩენს არასამთავრობო ორგანიზაციების გავლენას საქართველოში მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ პროცესებზე, როლზე პოლიტიკური გადაწყვეტილების მირების პროცესზე.

აღნიშნულის, აგრეთვე იმის გათვალისწინებით, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციების აბსოლუტური უმრავლესობა დაფინანსების მნიშვნელოვან  წყაროდ უცხოურ დახმარებას იყენებს, ალბათ უკვე სახელმწიფომ უნდა იზრუნოს, რომ არსებობდეს ისეთი ბარიერი, რომელიც მნიშვნელოვანწილად შეამცირებს „არასამთავრობოების“ „ანტისამთავრობოებად“ ტრანსფორმაციის პროცესს. მან, წესით, უნდა იფიქროს, ერთი მხრივ, იმ მონიტორინგის ფორმაზე, რომლითაც არასამთავრობო ორგანიზაციების საქმიანობა ქართული სახელმწიფოსა და საზოგადოების გრძელვადიან და ფუნდამენტურ ინტერესებთან შესაბამისობაში  იქნება მოყვანილი, მეორე მხრივ კი შემუშავდება ეკონომიკური პრეფერენციები იმ არასამთავრობოების მიმართ  (როგორც იურიდიული პირის – თავად ორგანიზაციის, ისე მისი თანამშრომლების – ფიზიკური პირების მიმართაც), რომლებიც არ ღებულობენ საზღვარგარეთულ გრანტებს, დაფინანსებას, ხოლო მათი საქართველოს მასშტაბით არსებული სპონსორების ფინანსურ შემოსავლებში უცხოური წყაროებიდან მიღებული დახმარებები (გრანტები, შემოწირულობები, etc.) არ აღემატება 10 პროცენტს.

წინააღმდეგ შემთხვევაში საკმაოდ მაღალი ალბათობით, არასამთავრობო ორგანიზაციებს, როგორც „მეხუთე“ ადგილზე მყოფ ხელისუფლებას, სულ მალე უფრო მაღალ, არაფორმალურ „საპრიზო ადგილზე“  ვიხილავთ გასულს.

იოსებ არჩვაძე

[2] ზოგიერთი ექსპერტის მიერ სახელდება ჯერადად უფრო მაღალი მაჩვენებელიც (100-300 მლნ. აშშ დოლარი).

[3] იხ. წყარო: http://eprc.ge/index.php?a=main&pid=155&lang=geo

[4] საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო (TI Georgia); ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრი (EPRC); საქართველოს დემოკრატიული ინიციატივა (GDI); სამართლიანი არჩევნების და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოება (ISFED); საზოგადოება და ბანკები ევროპა საქართველოსთვის; Policy and Management Consulting Group; ISET-ის კვლევითი ინსტიტუტი; საქართველოს ატლანტიკური საბჭო.

[5] საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მუდმივმოქმედი წარმომადგენელი ფრანსუა პეშო: „ჩვენ ვხედავთ მეტ მოქნილობას და სარგებელს, არა იმაში რომ გადასახადების ზრდის შესაძლებლობა იყოს, არამედ, იმაში რომ შესაძლებელი იყოს შეიცვალოს გადასახადების სტრუქტურა.

გადასახადები, შესაძლოა, დროთა განმავლობაში შეიცვალოს, ეკონომიკის სტრუქტურიდან გამომდინარე. ამიტომ გადასახადების შეცვლის შესაძლებლობა მეტად სასარგებლო და მოსახერხებელი იქნებოდა“.

„იმის გასაგებვად თუ ვინ არის თქვენი ბატონი, ჯერ ის გაარკვიეთ ვისი კრიტიკის უფლება არ გაქვთ.“ – ვოლტერი.

დღევანდელი საქართველოს ყველაზ მნიშვნელოვანი პრობლემებზე რომ გავამახვილოთ ყურადღება, შეგვიძლია რამდენიმე ყველაზე მნიშვნელოვანი მათგანი გამოვყოთ:

1. ტერიტორიული მთლიანობა
2. მზარდი ეკონომიკური და სოციალური უთანასწორობა
3. ქვეყნის დეპოპულაცია და დემოგრაფიული რეგრესი
4. უმუშევრობა
5. რეგიონალური განვითარება

აღნიშნული საკითხები მიაჩნია ძირითად პრობლემებად ასევე საქართველოს მოსახლეობას, რაც სხვადასხვა საზაგადოებრივი აზრის კვლევის შედეგადაც დასტურდება.[1] ბოლოს ჩატარებული მსგავსი გამოკითხვის შედეგად რესპოდენტების უმრავლესობის აზრით ქვეყნის ძირითადი პრობლემებია: უმუშევრობა (47%), ეკონომიკური კრიზისი (24%) და ტერიტორიული მთლიანობა (9%).

შეუარაღებელი თვალითაც კი ჩანს, რომ დასავლური არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ საქართველოში გაცემული გრანტები არ მოდის თანხვედრაში ქვაყანაში არსებულ ძირითად პრობლემებთან. ძითიდადი მიმართულებები, რასაც დასავლური არასამთავრობო ორგანიზაციების უმრავლესობა აფინანსებს საქართველოში არის: გენდერული პოლიტიკა, ნარკოპოლიტიკის ლიბერალიზაცია, ევროინტეგრაცია, ნატო და საქართველო, ‘’რუსული პროპაგანდის’’ წინააღმდეგ ბრძოლა,   სექსუალური უმცირესობების უფლებები, მედიის მხარდაჭერა, დემოკრატიის მხარდაჭერა.

მაგალითად საქართველოში მოქმედი ერთ-ერთი ყველაზე მსხვილი დასავლური არასამრთავრობო ორგნაზაცია, ‘’ფონდი ღია საზოგადოება საქართველო’’ გრანტებს შემდეგი მიმართულებებით გასცემს:  მედიის მხარდაჭერა, ადგილობრივი დემორკატიის განვითარება,  გენდერული პოლიტიკა, ევროინტეგრაცია და ა.შ. ამისთვის საკმარისია მათ ვებ-გვერდზე შევიდეთ და თავად დავრწმუნდეთ ამაში.[2] ანალოგიური სიტუაციაა მაგალითად დასავლური საერთაშორისო ორგანიზაცია ‘’საერთაშორისო გამჭვირვალობის“ მაგალითზე’.  ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ საერთო ჯამში რამდენიმე ასეულ ათას ამერიკულ დოლარზე მეტი ოდენობის შემოწირულობები მიიღეს, თუმცაღა მათ საქმიანობის სფეროც და განხორციელებული პროექტებიც არ მოდის თანხვედრაში საქართველოს წინაშე მდგარ უმთავრეს პრობლემებთან.  (დემოკრატია და მედიის მხარდაჭერა).

უფრო მეტიც, შეგვიძლია თამამად დავასკვნათ რომ მათ მიერ გაკეთებული განცხადებები ხშირ შემთხვევაში ანტისახელმწიფოებრივი ხასიათისაა, რაც ბიზნესის ინტერესების ლობირებით გამოიხატება. მაგალითად ‘’საერთაშორისო გამჭვირვალობა’’ იყო ერთ-ერთ იმ არასამთავრობო ორგანიზაციათაგანი, რომელიც კონსტიტუციაში 94-ე მუხლის დარჩენის მომხრეა. შეგახსენებთ რომ ამ, 94-ე მუხლის თანახმად, რა შესწორებაც სააკაშვილის დროს შევიდა კონსტიტუციაში სახელემწიფოს წართმეული აქვს დამოუკიდებელი ფისკალური პოლიტიკის წარმაღთვის საშუალება. ანუ შეუძლებელია ახალი გადასახადების შემოღება, არსებული გადახასადების ტარიფების გაზრდა, ან სულაც პროგრესული საგადასახადო სისტემის დანერგვა. ‘’საერთაშორისო გამჭვირვალობა“ ასევე იმ კონსტიტუციაში შესატანი იმ ცვლილების წინააღმდეგი იყო, რომლის თანახმადაც მიწა უცხო ქვეყნის მოქალაქეებზი არ უნდა გაიყიდოს.

მეტისმეტად საინტერესო ფენომენია კიდევ ერთი არასამთავრობო ორგანიზაცია ‘’მედიის განვითარების ფონდი’’ და მისი შვილობილი ორგანიზაცია ‘’მითების დეტექტორი’’. ($49,980 2017 წელს USAID-ის გრანტი)

როგორც დონ-კიხოტი ებრძოდა ქარის წისქვილებს,  ასევე ეს ორი ორგანიზაცია ებრძვის ‘’წარმოსახვით რუსულ პროპაგანდას’’ ყველაფერში. უფრო მეტიც, ისინი ვრცელ კვლევებსაც კი აქვეყნებენ და ნებისმიერ ევროსკეპტიკურად განწყობილ პორტალს და გამოცემას (რომელთა რაოდენობაც სულ თითზე შეიძლება ჩამოვთავლოთ) ‘’რუსული პროპაგანდის’’, ‘’კრემლისტური მედიის’’ იარლიყს აკერებენ და ცდილობენ მათ მარგინალიზაციას და დისკრედიტაციას.  ეს ორი ორგანიზაცია (‘’მედიის განვითარების ფონდი’’, ‘’მითების დეტექტორი’’ ხშირ შემთხვევაში ცილისმწამებლურ, ინფორმაციას ავრელებს სხვა პორტალებზე, როდესაც მათ ‘’რუსული პროპაგანდის’’ გავრცელებაში ადანაშულებს. სხვადასხვა ტელეეთერის მეშვეობითა ამ ორგანიზაციის წევრებს თუ დავუჯერებთ ყველაზე სერიზული პრობლემა, რაც დღესდღეობით საქართველოში გვაქვს ‘’რუსული პროპაგანდა’’ ყოფილა. ამაზე უნებლიედ აშშ-ის პირველი თავდაცვის მინისტრი, პენტაგონის დამაარსებელი ჯეიმს ფორესტოლი მახსენდება, რომელიც რუსოფობიით იყო დაავედებული და სულ რუსები ელანდებოდა. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ის ფსიქიატრიულში დააწვინეს, სადაც სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.

გრანტების ერთ-ერთი ყველაზე მსხვილი გამცემია ასევე USAID.  USAID-ის 2017 წელს გაცემული მიმდინარე გრანტების სია თუ გადავავლებთ თვალს შევამჩნევთ რომ ძირითადად ‘’ანდიდასვლური პროპაგანდის’’ წინააღმდეგ მიმართულ პროექტებს და საქართველოს ევროინტეგრაციის თემებს აფინანსებენ.[3] მაგალითად სრული წარმოდგენა რომ შეგვექმნას USAID-ის საქმიანობაზე საკმარისია მათ მიერ გაცემული გრანტების აღწერილობას გადავხედოთ:

• „საერთაშორისო გამჭვირვალობა–საქართველო“ „კოალიცია ევროატლანტიკური საქართველოს“ 20-მდე არასამთავრობო ორგანიზაციასთან ერთად საქართველოს რეგიონებში ფართომასშტაბიან საინფორმაციო კამპანიას ჩაატარებს ლოზუნგით „ძალა ერთობაშია, ძალა ევროპაშია“ $49,600.
• „მედიის განვითარების ფონდი“ თავის ვებგვერდზე  www.eurocommunicator.ge განათავსებს სტატიებს ანტიდასავლური მითების საპასუხოდ („მითების დეტქეტორი“-ს სერია).  მოსახლეობაში მედიაწიგნიერების დონის ამაღლებისა და ანტიდასავლური მითების გაქარწყლების მიზნით,  ტელეკომპანია პირველი მოამზადებს ყოველკვირეულ ტელესიუჟეტებს და ინტერვიუებს „მედიის განვითარების ფონდის“ მკვლევარების მონაწილეობით.  $49,980.
• „ინტეგრაცია – გზა ნატოსა და ევროკავშირისკენ“ პროექტი “მითი თუ რეალობა?”. პროექტის ფარგლებში ჩაატარდება საინფორმაციო კამპანია ანტიდასავლური მითების გასაქარწყლებლად. კერძოდ, რუსთავი 2-ის გადაცემა “სხვა შუადღის” ეთერში ორ კვირაში ერთხელ გავა ტელერუბრიკები ანტიდასავლურ დეზინფორმაციაზე და მითებზე. გადაცემის გარდა მომზადდება სოციალური კლიპები ანტიდასავლურ პროპაგანდასა და მითებზე. პროექტის ხანგრძლივობა: 15 მარტი, 2017 – 15 იანვარი, 2018. ბიუჯეტი: $49,920.
• . რადარამი, პროექტი: „საზოგადოების ინფორმირება რუსული პროპაგანდის შესახებ“. პროექტის მიზანია ანტიდასავლური დეზინფორმაციის გაქარწყლება და მოსახლეობის ინფორომირება რუსული პროპაგანდის შესახებ. ამ მიზნით ორგანიზაცია მოაწყობს  პიტერ პომერანცევის წიგნის  “არაფერია ნამდვილი და ყველაფერი შესაძლებელია: მოგზაურობა თანამედროვე რუსეთში“ საჯარო განხილვებს საქართველოს რეგიონებში (20 ქალაქში). 15,000 $.

მაგრამ რატომ ამოიჩემეს ამ ყბადაღებულ „რუსულ პროპაგანდასთან’’ ბრძოლა მსხვილმა დასავლურმა არასამთავრობო ორგანიზაცეიბმა. ერთი წამით თუ დაფიქრებულხართ რას ნიშნავს ზოგადად ”რუსული პროპაგანდა”? ევროცენტრისტების და დასავლური პოლიტიკის ელიტების მიერ ეს ტერმინი თავის დროზე იმისთვის იყო მოფიქრებული, რომ ყველა იმ ადამიანის/ადამიანთა ჯგუფის, ორგანიზაციის თუ პოლიტიკური პარტიის, დისკრედაცია და მარგინალიზირება მოეხდინათ, რომლებიც მათთვის არასასიამოვნო ფაქტებს და მასალებს აშუქებენ. რეალურად გამოდის რომ ”რუსული პროპაგანდის” ყველაზე თვალსაჩინო წარმომადგენლები არა რუსები, არამედ ამერიკელი და ევროპელი მეცნიერები, რეჟისორები და გამოჩენილი ადამიანები არიან – ნოამ ხომსკი, მაიკლ მანი, ოლივერ სტოუნი, მაიკლ მური, ჯოზეფ სტიგლიცი, ულიამ ბლუმი, ჰოვარდ ზინი, ჯიმ მორისონი რადგანაც სწორედ ეს ხალხი იყვნენ და არიან აშშ-ს და ევროკავშირის იმპერიალისტური პოლიტიკის ყველაზე კონცეპტუალური და გამორჩეული კრიტიკოსები. ის რომ “რუსული პროპაგანდა” არის პროპაგანდისტული ტერმინი ნათლად გამოჩნდა ბრექსიტის და აშშ-ს საპრეზიდენტო არჩევნების დროს, როდესაც უამრავი მცდელობის მიუხედავად მოეხდინათ ბრექსიტის მომხრეების და ტრამპის მარგინალიზირება და მათთვის “რუსული პროპაგანდის” იარლიყი მიებათ სრული კრახით დამთავრდა.

მსგავსი მეთოდებით ბრძოლა, რაც გულისხმობს სიტყვის თავისუფლებაზე თავდასხმას დასავლურ ელიტებს ბუმერაგნივით შემოუბრუნდებათ უკან. მათი უსური მცდელობა ‘’რუსულ პროპაგანდას’’ მიაწერონ ყველაფერი ის, რაც მათ პოზიციებს ასუსტებს ალბათ ძალიან წააგავს ორუელისეულ ‘’სიმართლის სამინისტროს’’. ჩვენ საქართველოს მაგალითზე ნათლად შეგვიძლია დავრწმუნდეთ რომ ფაქტიურად ‘’ნატოს’’ ან ‘’ევროკავშირის’’ კრიტიკა ტაბუდადებული თემაა და ფაქტიურად ზოგერთებისთვის (ზოგიერთებისთვის და არა მოსახლოების უმრავლესობისთვის) სამშობლოს ღალატად მოიზარება? მაშინ რა განსხვავებაა ამ ხალხსა და ბოლშევიკების იდეოლოგიურ ცენზურას შორის?

გიორგი მდივანი

[2] http://www.osgf.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=26&mod_id=0&info_id=0&new_year=0&limit=0&date=&new_month=&entrant=2

[3] http://ewmi-access.org/ka/ongoing-grants/

,,The NGO-cracy in these three countries undermines democracy promotion initiatives. Because NGOs have failed to overcome the Soviet Legacy and occupy the narrow public space between the private sphere and the state, governments have carte blanche’’ (,,ენჯიოკრატია ამ სამ ქვეყანაში ძირს უთხრის დემოკრატიული ინიციატივებისათვის ხელის შეწყობას. იმის გამო, რომ ენჯიოებმა ვერ დასძლიეს საბჭოური მემკვიდრეობა და იკავებენ ვიწრო საჯარო სივრცეს პირად და სახელმწიფო სფეროებს შორის, მთავრობებს კარტ-ბლანში აქვთ’’) – აი ერთერთი დასკვნა ცნობილი ექსპერტის ორისია ლუცევიჩის მოხსენებაში ,,როგორ დავასრულოთ რევოლუცია: სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში, მოლდოვაში და უკრაინაში’’. (შემდგომ ტექსტში ლუცევიჩის ამ ნაშრომს აღვნიშნავთ [1]-ით, ხოლო არასამთავრობო ორგანიზაციებს (NGO) ვახსენებთ საქართველოში დამკვიდრებული ტერმინით ,,ენჯიო’’).   სამეცნიერო ლიტერატურაში ხშირად ციტირებული ლუცევიჩის  მოხსენება გამოქვეყნდა ,,ჩეტემ ჰაუზის’’ მიერ 2013 იანვარში, მაგრამ განვლილ ოთხ წელიწადში საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოებაში არსებულმა  დინამიკამ მხოლოდ განამტკიცა [1]-ში მოცემული ანალიზისა და დასკვნების სისწორე.

[1]-ის ძირითადი დასკვნები კი (გარდა უკვე ციტირებულისა) ასეთია:

სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში, მოლდოვასა და აზერბაიჯანში ისევ სუსტია, რაც იმაში ვლინდება, რომ მოქალაქეებს პოლიტიკური მოვლენების განვითარებაზე გავლენის მოხდენის მწირი საშუალება აქვთ. ეს გამოწვეულია მათი ჩართულობის სიმცირით, კლიენტელისტური ქსელით და კორუფციით;

დასავლეთის მიერ დაფინანსებული ენჯიოები ქმნიან ენჯიოკრატიას, რომლის ფარგლებში ენჯიოების პროფესიონალ ლიდერებს აქვთ ურთიერთობა ადგილობრივ პოლიტიკოსებსა და დასავლეთის დონორებთან და ამ ურთიერთობას იყენებენ საჯარო პოლიტიკაზე გავლენის მოსახდენად, მაგრამ ენჯიოების ლიდერები მოწყვეტილნი არიან ხალხის მასას;

ბევრი დასავლეთელი დონორი, რომელმაც განახორციელა მნიშველოვანი ინვესტიციები სამოქალაქო სექტორის გაძლიერებაში, ხშირად აწარმოებს ,,მუდმივი კლიენტების ქსელის’’ მხარდაჭერის პოლიტიკას (ანუ წლიდან წლამდე აფინანსებს ერთ და იგივე ენჯიოებს, პ.მ.) და ამით ინარჩუნებს განხეთქილებას რამდენიმე კარგად ორგანიზებულ ჯგუფსა  და აქტიურ მოქალაქეებს შორის.

[1]-ში აღნიშულია, რომ დასავლეთში ფერადი რევოლუციები თავდაპირველად სამოქალაქო საზოგადეობის ტრიუმფად, თავისუფლებისა და დემოკრატიის გამარჯვებად და დემოკრატიზაციის ,,მესამე ტალღის’’ გრანდიოზულ ფინალად აღიქვეს. (შეგახსენებთ, რომ აშშ-ს მაშინდელმა სენატორებმა ჰილარი კლინტონმა და ჯონ მაკკეინმა სააკაშვილი და იუშჩენკო მშვიდობის დარგში ნობელის პრემიაზე წარადგინეს, რასაც ზოგიერთმა ამერიკელმა მეცნიერმა მაშინათვე ,,ნაადრევი მოქმედება’’ უწოდა იხ. [2]). თუმცა [1] იქვე აღნიშნავს, რომ ყოველი ფერადი რევოლუციის შემდეგ ყველა ქვეყანაში გამოიკვეთა ორი პრობლემა: პირველი ის, რომ ელექტორალურ (ანუ არჩევნებით განხორციელებულ) რევოლუციებში კოლექტიური ნების გამოხატვის შემდეგ, იგივე ხალხი რევოლუციების შემდგომ პერიოდში გავლენას ვეღარ ახდენდა ყოველდღიურ პოლიტიკურ ცხოვრებაზე და ვერ აკონტროლებმა თავის მიერ არჩეულ ხელისუფლებას. მეორე პრობლემა კი ის აღმოჩნდა, რომ დემოკრატია უკან-უკან იხევს თუკი  სამოქალაქო საზოგადოების მხრიდან მნიშვნელოვანი ზეწოლა არ ამაგრებს მას, ხოლო დასავლეთის მიერ სამოქალაქო საზოგადოების გასაძლიერებლად დახარჯულმა მილიონობით დოლარმა ვერ უზრუნველყო მთლიანად სამოქალაქო საზოგადოების გაძლიერება და დემოკრატიის განმტკიცება.

[1]-ში აღნიშნულია: ,,დასავლეთს მიაჩნია, რომ პოსტსაბჭოურ სახელმწიფოებში სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების ხელშეწყობისათვის მან უნდა გაუწიოს ფინანსური და ტექნიკური დახმარება ადგილობრივ რეგისტრირებულ ენჯიოებს, რათა მათ აქტიური ზეგავლენა მოახდინონ მთავრობაზე. ეს ადგილობრივი ენჯიოები სამოქალაქო საზოგადოების სინონიმად იქცნენ და ფაქტობრივად ახდენენ სამოქალაქო საზოგადოების დისკურსის მონოპოლიზაციას, რითაც უკან იტოვებენ უფრო ფართე საზოგადოებას და მოქალაქეთა ჩართულობის სხვა არაინსტიტუციურ ფორმებს’’. იქვე აღნიშნულია, რომ ზოგიერთი ექსპერტის აზრით ასეთმა ენჯიოებმა გადამწყვეტი როლი შეასრულეს ახალგაზრდების და ამომრჩევლების მობილიზაციაში, რამაც საბოლოოდ უზრუნველყო რეჟიმების შეცვლა, თუმცა ზოგიერთ ექსპერტს მიაჩნია, რომ ენჯიოების როლი მარგინალური იყო და სამოქალაქო პროტესტი წარმატებული აღმოჩნდა ადგილობრივი პოლიტიკური ოპოზიციის მხარდაჭერის გამო. [1] აღნიშნავს, რომ ფერადი რევოლუციების შემდეგ, როდესაც სამოქალაქო საზოგადოების ლიდერები ცდილობდნენ გამარჯვების ტალღაზე დაემკვიდრებინათ მოქალაქეთა ჩართულობის ახალი სულისკვეთება,  საქართველოში ,,კმარამ’’, უკრაინაში ,,პორამ’’ და მოლდოვაში ,,იფიქრე მოლდოვაზე’’ და ,,კიშინოვის ჰაიდ-პარკმა’’ ვერ შეძლეს რევოლუციების კოლექტიური ენერგიის ტრანსფორმირება ორგანიზებულ, ზომიერ სამოქალაქო ძალად. საქართველოში ,,კმარა’’ საერთოდ დაიშალა, ხოლო ენჯიოების ყველაზე აქტიურმა ლიდერებმა დაიკავეს მაღალი თანამდებობები საქართველოს ახალ ხელისუფლებაში. ამის შემდეგ კი ხელისუფლებამ გარიყა ენჯიოების დანარჩენი სექტორი და აღკვეთა მათი მონაწილეობა სერიოზულ საჯარო დისკურსში [1].

ორისია ლუცევიჩის მოხსენება ემყარება საქართველოში, მოლდოვასა და უკრაინაში მაღალ დონეზე ჩატარებულ სამეცნიერო კვლევას. მოხსენების ყოველი დებულება ეყრდნობა კონკრეტულ ფაქტობრივ მონაცემებს, შესწავლილია დაფინანსება, კონკრეტულად გამოკვლეულია ენჯიოების საქმიანობა და ამ საქმიანობის შედეგები, ჩატარებულია მრავალი გამოკითხვა. ამ წერილის ავტორს არ ჰქონია მსგავსი სამეცნიერო კვლევის ჩატარების საშუალება, მაგრამ გასული საუკუნის დასაწყისიდან დღემდე ახლოდან და, როგორც იტყვიან, ,, შიგნიდან’’ ვაკვირდები ლუცევიჩის მიერ შესწავლილ მოვლენებს. პრაქტიკულად მთლიანად ვეთანხმები ლუცევიჩის ანალიზს და დასკვნებს საქართველოსთან დაკავშირებით და აქვე მინდა ერთგვარი დამატების სახით შემოგთავაზოთ ჩემი პირადი დაკვირვებებით მოპოვებული ინფორმაცია.

უშუალო მოწმე ვარ იმისა, რომ ზურაბ ჟვანია დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა განათლებული ახალგაზრდების რეკრუტირებას თავის პოლიტიკურ გუნდში. ზურაბი ხშირად ამბობდა – ,,ყველა ,,კაი ტიპი’’ ჩვენთან უნდა იყოს’’ და დაუღალავად ეძებდა განათლებულ და ენერგიულ ახალგაზრდებს. ზურაბი ხაზს უსვამდა იმას, რომ ასეთი ახალგაზრდა უსათუოდ ამბიციურიც უნდა ყოფილიყო, ვინაიდან ამბიციის გარეშე საკმარისი სტიმული არ ექნებოდა პოლიტიკურ ასპარეზზე გაძლებისა და დაწინაურებისათვის. როდესაც ამბიციური ახალგაზრდების რაოდენობამ გარკვეულ კრიტიკულ ნიშნულს მიაღწია (მ.სააკაშვილს ამ ახალგაზრდებს შორის უკვე გამორჩეული ადგილი ეკავა), ზურაბის ერთმა თანატოლმა-თანაგუნდელმა გააფრთხილა, რომ მალე ზურაბის მიერ შეკრებილი ამბიციური ახალგაზრდები თვითონ ზურაბს ,,მოინელებდნენ’’, მაგრამ ზ.ჟვანიამ მისთვის ჩვეული ემოციურობით ბრალი დასდო ამ თანაგუნდელს, რომ ის უბრალოდ ,,ვერ იტანდა ახალგაზრდა ინტელექტუალებს’’. თავის მხრივ ,,ახალგაზრდა ინტელექტუალები’’ დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ,,კაი ტიპების’’ შემოკრებას და მაშინდელ ენჯიოების ლიდერებთან და ერთადერთი არასამთავრობო ტელევიზიის ,,რუსთავი 2’’-ის ჟურნალისტებთან და ხელმძღვანელთან, ეროსი კიწმარიშვილთან, მჭიდრო თნამშრომლობას. აღსანიშნავია, რომ ე.კიწმარიშვილი არასოდეს მალავდა და პირად საუბრებში პირდაპირ აცხადებდა, რომ მისთვის ტელევიზია იყო ბიზნესი და, შესაბამისად, ფულის კეთების საშუალება. 1998 წლიდან საქართველოში სულ უფრო ძლიერდებოდა კორუფცია, მანამდე ,,საბაზრო ეკონომიკურ რეფორმებში პოსტსაბჭოური სივრცის ჩემპიონად’’ (ეკონომიკის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატის გერი ბეკერის შეფასება) აღიარებული ქვეყანა სწრაფად იძენდა ,,არშემდგარი სახელმწიფოს’’ სტატუსს. სწორედ იმ პერიოდში დასავლეთის დონორებმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს საქართველოში ენჯიოების და მას-მედიიის მხარდაჭერას, ხოლო პარლამენტში ,,ახალგაზრდა რეფორმატორების’’ ჯგუფთან ურთიერთობას. ეს ბუნებრივიც იყო. მაშინ სახელისუფლებო წრეებში გაჩნდა ,,უერთგულესი ბიჭების’’ და ,,მოღალატე რეფორმატორების’’ ცნებები. მოწმე ვარ იმისა, რომ ,,მოღალატე რეფორმატორები’’ და ენჯიოების ლიდერები იმხანად უცხოურ დელეგაციებთან შეხვედრისას სრულ სიმართლეს ეუბნებოდნენ უცხოელებს საქართველოში შექმნილ ვითარებაზე, ხოლო ,,უერთგულესი ბიჭები’’ უტიფრად უმტკიცებდნენ უცხოელებს, რომ ყველაფერი იყო შესანიშნავად და ერთადერთი პრობლემა ის იყო, რომ ,,მოღალატე რეფორმატორები’’ ცილს წამებდნენ ხელისუფლებას, ვინაიდან სურდათ ხელისუფლების დისკრედიტაცია ძალაუფლების ხელში ჩაგდების მიზნით. ,,მოღალატე რეფორმატორებს’’ ნამდვილად უნდოდათ ძალაუფლების ხელში ჩაგდება, მაგრამ იმხანად უცხოელებს ,,მოღალატეები’’ და ენჯიოების ლიდერები მხოლოდ სიმართლეს ეუბნებოდნენ უცხოელებს, ამხელდნენ კორუფციას და მართვის კორუმპირებულ სისტემას. არც ტყუილის თქმა და არც არსებული ვითარების დრამატიზება მაშინ ნამდვილად არ სჭირდებოდათ და უცხოელთა ნდობასაც იმსახურებდნენ თავისი სიმართლით და დემოკრატიისათვის ბრძოლის მზადყოფნით.

ვითარება იძაბებოდა. ,,თავისუფლების ინსტიტუტი’’ სულ შვიდი ახალგაზრდისაგან შედგება, მაგრამ ტელევიზორი რომ ჩართო (იგულისხმებოდა პირველ რიგში ,,რუსთავი 2’’), გეგონება, რომ ეს არის ხალხმრავალი და ძალიან ძლიერი ორგანიზაცია’’, იუმორით მეუბდებოდა ენდიაის მაშინდელი ხელმძღვანელი. ამავდროულად აშშ-ს საინფორმაციო სააგენტოს მაშინდელი წარმომადგენელი საქართველოში, ქალბატონი ვიკა (პირობითი სახელია), გულისწყრომით მეუბნებოდა, რომ ყველაფერი იღონა ,,რუსთავი 2’’-ის თანამედროვე დამოუკიდებელ ტელევიზიად ჩამოყალიბებისათვის, რომ აშშ-მ არ დაზოგა ფინანსები, რომ ჩატარდა ტრეინინგები, ტელევიზიას გაეწია ლოგისტიკური დახმარება და ა.შ. და ყველაფრის ამის შედეგად ,,ჩვენ მივიღეთ კიდევ ერთი საბჭოური ტელევიზია, ოღონდ უფრო თანამედროვე და უფრო პროფესიონალური’’. ქალბატონ ვიკას ვუხსნიდი, რომ ეს გარდაუვალი იყო და რომ ვითარება მხოლოდ მაშინ შეიცვლებოდა, როცა ელექტრონული მას-მედიის ბაზარზე არა ერთი (ანუ ავტომატურად მონოპოლისტი), არამედ ორი-სამი მაინც ერთმანეთისაგან და ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებელი ტელევიზია შეიქმნებოდა, ვინაიდან მხოლოდ თავისუფალ კონკურენციაში მყოფ მას-მედიას შეუძლია საბოლოო ჯამში ობიექტური ინფორმაციის მიწოდება საზოგადოებისათვის. აქვე აღვნიშნავ, რომ ,,ახალგაზრდა რეფორმატორები’’ იმ პერიოდში ინტენსიურად პატრონობდნენ მეგობარ ენჯიოებს. ისინი იყენებდნენ იმას, რომ მაშინდელ ხელისუფლებაში არაერთი სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობა ეკავათ (მათ შორის იყვნენ პარლამენტის წევრები და მინისტრები) და უხსნიდნენ უცხოელ დონორებს, თუ რაოდენ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ენჯიოების უხვ დაფინანსებას საქართველოში კორუფციასთან ბრძოლისათვის, მას-მედიის თავისუფლებისათვის, დემოკრატიის გამარჯვებისათვის და ა.შ.

ვითარება მკვეთრად შეიცვალა 2003 წლის ნოემბერში ვარდების რევოლუციის შემდეგ. ძალაუფლების ხელში აღების შემდეგ სააკაშვილი და მისი თანაგუნდელები ენჯიოებს და ტელევიზიას იხილავდნენ როგორც ,,მმართველი სიმაღლეების’’ შემადგენელ ნაწილს. ,,რუსთავი 2’’ უკვე 2004 წლის ზაფხულში მთლიანად დაიქვემდებარეს (ცრუმაგიერ მფლობელად მაშინ ოქრუაშვილის ახლობელი ქიბარ ხალვაში აირჩიეს). ენჯიოების ყველაზე აქტიურმა ლიდერებმა, რომლებმაც საქართველოს ახალ ხელისუფლებაში მაღალი თანამდებობებზე დაიკავეს ([1]), შეინარჩუნეს სრული კონტროლი თავის ენჯიოებზე და აქტიურად იყენებდნენ თავის ძალაუფლებას სხვა  ენჯიოების სრული დამორჩილებისათვის. ,,ნაცებს’’ ამ მხრივ ძალიან დაეხმარა აშშ-ს პრეზიდენტის პირადი ნდობა სააკაშვილისადმი. ცნობილი ამერიკელი მეცნიერები ლ.მიტჩელი და ა.ქუული წერილში ,,არასწორი მიდგომა მეგობრებთან ურთიერთობისადმი’’ ([3]) აღნიშნავდნენ, რომ ჯორჯ ბუშმა დიდი შეცდომა დაუშვა, როცა ჩათვალა, რომ ,,საქართველო ეს მიშაა’’ და რომ საქართველოსთვის დახმარება მდგომარეობდა მთელი გამოყოფილი დახმარების სააკაშვილისათვის გადაცემაში, ვინაიდან სააკაშვილს თავის რეფორმატორ-თანაგუნდელებთან ერთად უნდა უკეთესად სცოდნოდა, როგორ გამოეყენებინა ეს დახმარება საქართველოს საკეთილდღეოდ, ვიდრე ვაშინგტონში მყოფმა ბიუროკრატებს. თბილისში, იმ წლებში, მართლაც დამკვიდრდა აზრი, რომ მხოლოდ ის ენჯიო მიიღებდა უცხოელი დონორების დახმარებას, რომელსაც სააკაშვილის ხელისუფლების შესაბამისი წევრები გაუწევდნენ რეკომენდაციას.

გადიოდა წლები და დასავლეთის არაერთი დამკირვებელი ხვდებოდა, რომ საქართველოში ავტორიტარული რეჟიმი ჩამოყალიბდა. თვისობრივი ცვლილება დასავლურ წარმოდგენაში მოხდა 2007 წლის 7 ნოემბრის დარბევის შემდეგ. აღსანიშნავია, რომ ტელეკომპანია ,,იმედის’’ ბარბაროსულმა დარბევამ და დახურვამ ამ მხრივ გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა, ვიდრე ქუჩაში ხალხის ცემამ პოლიციის და უფორმო ,,ზონდერების’’ მიერ. აქვე ისიც გავიხსენოთ, რომ პრეზიდენტობიდან ,,გადამდგარი’’ სააკაშვილის 2008 წლის იანვარში პრეზიდენტად ხელახალი არჩევის შემდეგ ორი ცნობილი ენჯიოს ხელმძღვანელი გია ნოდია და თემურ იაკობაშვილი გაპრეზიდენტებულმა სააკაშვილმა მინისტრებად დანიშნა და ასე დაუფასა თანადგომა რთულ პერიოდში. ,,საქართველო: ავტორიტარიზმისკენ სრიალი?’’, ასეთი სათაურით გამოვიდა 2007 წლის დეკემბერში კრიზისის საერთაშორისო ჯგუფის ანგარიში საქართველოზე. ჯგუფის მუშაკებმა შესანიშნავად იცოდნენ, რომ საქართველოში უკვე ნამდვილი ავტორიტარიზმი სუფევდა და რომ სააკაშვილის გადადგომა მხოლოდ ფიქტიურ ხასიათს ატარებდა – ,,გადამდგარ’’ სააკაშვილს წინასაარჩევნო პერიოდში ისევე ექვემდებარებოდა მთელი ადმინისტრაციული და ფინანსური რესურსი, როგორც მანამდე.

წერილის მოცულობა საშუალებას არ იძლევა მოვიყვანოთ სააკაშვილის რეჟიმისადმი ენჯიოების სრული მორჩილების მრავალი მაგალითი. აღსანიშნავია, რომ 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში დამარცხების შემდეგ სააკაშვილმა და მისმა ნაცებმა მნიშვნელოვნად გააძლიერეს თავისი მხარდამჭერი ენჯიოები. გაიზარდა მათი რიცხვიც და სააკაშვილის ხელისუფლების არაერთი წევრი ახლადშექმნილი ენჯიოების ლიდერად მოგვევლინა. ეს ენჯიოები დღესაც ინტენსიურად და წარმატებულად თანამშრომლობენ უცხოელ დონორებთან. ამხელენ 2012 წლის შემდეგ საქართველოში დამკვიდრებულ მართვის პატრონ-კლიენტელურ სისტემას და მის ყველა მანკიერ თვისებას და ისევ სიმართლეს ლაპარაკობენ, როგორც ამას აკეთებდნენ ,,ვარდების რევოლუციამდე’’. უცხოელებიც (რომელთა შორის სადღეისოდ ცოტა თუ არის სააკაშვილის რეჟიმის დანაშაულებების მომსწრე ან მცოდნე), რწმუნდებიან, რომ ეს ადამიანები ნამდვილად პროდასავლურად არიან განწყობილი და მხოლოდ სიმართლეს ამბობენ, კონკრეტულ ფაქტებს ეყრდნობიან და ა.შ. ცნობილი ბლოგერის სოლომონ თერნალელის აზრით, ჩვენში ისეთი ვითარება შეიქმნა, როგორიც გერმანიაში იქნებოდა, ჰიტლერი რომ გადარჩენილიყო და უცხოეთში მიეწვიათ ნაციონალ-სოციალისტური რეფორმების ჩასატარებლად, ხოლო ჰიმლერს, გერინგს, გებელს და სხვებს ბუნდესტაგში რომ ამოეყოთ თავი და მისი ტრიბუნიდან გაეკრიტიკებინათ ადენაუერის მთავრობა მეორე მსოფლიო ომში დამარცხებისა და გერმანიის გახლეჩისათვის.

ნაცების მორჩილი ძველი და ახალი ენჯიოების ლიდერებს არც კი ესმით ცინიზმის რა სიმაღლეებს აღწევენ და სინდისიც არასოდეს აწუხებთ. ნაცები, ანუ სხვანაირად ნეოკომები (ნეოკომკავშირლები) ერთმანეთთან კორპორაციული ზნეობით (დ.ბერეკაშვილის შეფასებაა) არიან შეკრულები. მათ სწამთ, რომ მიზანი ამართლებს ნებისმიერ საშუალებას, ხოლო მიზანი, პოსტმოდერნიზმის ფასეულობების შესაბამისად არის პირადი წარმატება, წარმატების კრიტერიუმი კი არის მატერიალური სიმდიდრე და მაღალი თანამდებობა. საკონსტიტუციო ცვლილებების განხილვის დროს ხელისუფლების პროექტს ინტენსიურად აკრიტიკებდნენ და ახლაც აკრიტიკებენ ნაცები და მათი ენჯიოების ლიდერები, სწორედ ისინი, ვისაც ხმა არ ამოუღია მაშინ, როდესაც სააკაშვილი წლების განმავლობაში ჭრიდა და კერავდა კონსტიტუციას თავისი ინტერესებისა და სნებიანი ფანტაზის შესაბამისად.

,,პოლიტიკა დამოუკიდებელ საქართველოში ხასიათდება არა დემოკრატიულბით, არამედ არასტაბილურობით, კონფლიქტებით და ავტორიტარიზმით. <….> დასავლეთის საგარეო პოლიტიკამ, დიპლომატიურმა სტრატეგიამ და დახმარების ინტერვენციამ სინამდვილეში გააძლიერა ის, რასაც ლევიცკიმ და ვეიმ  ,,კონკურენტუნარიანი ავტორიტარიზმი’’ უწოდეს და ამასთან ერთად ხელი შეუწყო პოლიტიკურ არასტაბილურობას და კონფლიქტების გამწვავებას ქვეყანაში. ასეთი მიდგომით მათ დახმარება გაუწიეს საქართველოს ერთმანეთის შემცვლელ მთავრობებს, გაეხანგრძლივებინათ ძალაუფლების შენარჩუნება <….>’’ წერს ჯოელ ლაზარუსი თავის ნაშრომში: ,,ნეოლიბერალური სახელმწიფოს აღმშენებლობა და დასავლეთის მიერ ,,დემოკრატიის განვითარებისათვის ხელის შეწყობა’’: საქართველოს მაგალითი’’ [4].

საქართველოში პლურალისტული ფეოდალიზმი სუფევს, წერდა 2009 წლის ზაფხულში ათენში მოღვაწე ცნობილი მეცნიერი ილია რუბანისი [5]. მეცნიერი ზუსტად და ღრმად ჩასწვდა ჩვენში არსებული ვითარების არსს: მან დაინახა, რომ ქართული პოლიტიკა ლიდერობაზეა დამყარებული და არა წარმომადგენლობითობაზე; ყველა პარტია რომელიმე პიროვნების გარშემო იქმნება და სწორედ ამის გამოა, რომ პატარა ქვეყანაში 180-ზე მეტი პარტიაა დარეგისტრირებული (ამჟამად 240-ზე მეტი, პ.მ.); პოლიტიკა იმდენად პერსონალიზებულია, რომ ლიდერების პოლიტიკური პოზიციების სხვაობას ხშირად არავინ აქცევს ყურადღებას; საქართველო ქვეყანაა, სადაც სრულიად განსხვავებული, თუნდაც ურთიერთგამომრიცხავი პოლიტიკური პროგრამების მქონე ოპოზიციური ლიდერები შეიძლება გაერთიანდნენ მხოლოდ იმის საფუძველზე, რომ პრეზიდენტის გადაყენება უნდათ;

ერთი სიტყვით, ეს არის ფეოდალური ტიპის პოლიტიკური სისტემა, სადაც ტელევიზიაში დადებითი გაშუქების კაც-საათები და პატრონ-კლიენტური ურთიერთობების ინდივიდუალური ქსელები ძალაუფლების მოპოვების ძირითად მექანიზმს წარმოადგენს;

საქართველოში საერთოდ არ არსებობს საშუალო ფენა; ეს ფენა ვერც იარსებებს ქვეყანაში, სადაც პრაქტიკულად არ არსებობს დაზღვევის სახელმწიფო სისტემა, ჯანდაცვის სახელმწიფო ინფრასტრუქტურა, განათლების სახელმწიფო სისტემა, სახელმწიფო ან “სტრატეგიული” სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურები და ა.შ. ევროპაში ეს ყველაფერი მეცხრამეტე საუკუნიდან მოყოლებული იქმნებოდა და ხელს უწყობდა იმას, რომ ყოველ სოციალურ ფენას თავისი წვლილი შეეტანა საზოგადოებრივი პარტნიორობის სისტემის შექმნაში;

საქართველოში კი საზოგადოებრივი პარტნიორობა არ არსებობს: პროფკავშირებს კანონით ეკრძალებათ პოლიტიკაში მონაწილეობის მიღება და მათ არსებობას აზრი ეკარგება; მეტწილად აგრარულ სახელმწიფოში საერთოდ არ არსებობს კოოპერატიული მოძრაობა; მიზეზთა გამო ეკლესია ერთადერთი საზოგადოებრივი ორგანიზაციაა, რომელსაც სიტყვა ეთქმის ყველაფერზე, რაც კი ხდება.

მაშ, რა რჩება? თუ პოლიტიკოსები განცალკევებული ინდივიდები არიან, თუ საზოგადოება მხოლოდ ინდივიდების სიმრავლეა, მაშინ, რა უდგას წინ, რომ პოლიტიკური სისტემა სააქციო ფირმად გარდაიქმნას? (!.პ.მ.)

საზოგადოებრივ საყრდენს მოკლებულ პოლიტიკურ პარტიებს შეუძლებელია ჰქონდეთ და, შესაბამისად, არც გააჩნიათ ქვეყნის მომავლის განსხვავებული სტრატეგიული ხედვა. სწორედ ამიტომ ვერც ხელისუფლება და ვერც პოლიტიკური პარტიები ვერ სთავაზობენ ხალხს თავის პასუხებს ხალხის და სახელმწიფოს წინაშე მდგარ ძირითად გამოწვევებზე.

კანონის უზენაესობას დიდი პრობლემები აქვს. ხელისუფლება იღებს კანონებს და შემდეგ თვითონ ახდენს მათ ინტერპრეტირებას შეკავების და დაბალანსების მექანიზმების სრული არარსებობის პირობებში. ნებისმიერი ადამიანი, ვინც გაბედავს ოპოზიციის ფინანსური მხარდაჭერას, საზარელი თავდასხმების სამიზნე ხდება. უდიდესი პრობლემა კი ის არის, რომ ხელისუფლების მხრიდან ძალის გადამეტებას ისევ ცალკეული პიროვნებები ეწინააღმდეგებიან და არა – ხალხი. მსოფლიო გამოცდილება ცხადყოფს, რომ როცა ოპოზიციას არ აქვს ფესვები საზოგადოებაში, ძალაუფლების სტრუქტურის რეფორმირების ნაცვლად მხოლოდ ძალაუფლების სათავეში მყოფი პიროვნებების შეცვლა ხერხდება. ძალაუფლების სათავეში მოსული ადამიანი კი ღებულობს კარტ-ბლანშს (ანუ მანდატს აკეთოს ის, რაც უნდა) პრეზიდენტობის მთელი ვადისათვის. (შეადარეთ ლუცევიჩის მიერ ნახსენებ ,,კარტ-ბლანშს’’ წერილის დასაწყისში, პ.მ.)

აი, მოკლედ, ის ძირითადი აზრები, რომელიც მოყვანილია რუბანისის წერილში. ბოლოს რუბანისი ასკვნის, რომ ქართული “დემოკრატია” “პლურალისტურ ფეოდალიზმს” წააგავს და მოუწოდებს დასავლეთს გადახედოს პოსტ-საბჭოურ ქვეყნებში რეფორმებისადმი თავისი მიდგომას: იქნებ, სწორედ ჩვენი ნაკარნახევი რეფორმები ქმნის იმ ტიპის ინდივიდუალიზმს, რომელიც დემოკრატიაში არ გარდაიქმნება? ასეთი კითხვით ამთავრებს წერილს მეცნიერი, რომელიც ჭეშმარიტების ძიებას პოლიტკორექტულობაზე აშკარად მაღლა აყენებს.

რაც შეეხება ,,ქართული ოცნების’’ მიდგომას ენჯიოებისადმი: აშკარაა, რომ ,,ოცნებამ’’ პრაქტიკულად არ იზრუნა თავისი მორჩილი ენჯიოების შესაქმნელად და არც არსებული, მათ შორის ნაცების ძველი და ახალი ენჯიოების დამორჩილებაც არ უცდია. ასევე აშკარაა, რომ ,,ოცნებას’’ პრაქტიკულად არაფერი გაუკეთებია ნაცების მიერ საზოგადოების ატომიზაციის გამოსწორებისა და საშუალო ფენის განვითარების ხელშეწყობისათვის.

მე-20 საუკუნის გამოჩენილმა მეცნიერმა ერნსტ გელნერმა შეიმუშავა სამოქალაქო საზოგადოების შემდეგი კრიტერიუმი: თუ ქვეყანაში არის სამოქალაქო საზოგადოება, მაშინ ის ადამიანები, რომლებსაც ფულის კეთება უნდათ, მიდიან პირდაპირ ბიზნესში და მთავრობასთან მათი ურთიერთობა გადასახადების გადახდით და სხვა კანონების შესრულებით შემოიფარგლება; ხოლო თუ ქვეყანაში სამოქალაქო საზოგადოება არ არის, მაშინ ისინი, ვისაც ფულის კეთება უნდა, იძულებულნი არიან წავიდნენ ხელისუფლებაში (პარლამენტში, მთავრობაში, მარეგულირებელ კომისიებში და ა.შ.), ვინაიდან სხვანაირად ფულის კეთება შეუძლებელია. საქართველოს დამოუკიდებლობის ახალი ისტორია ცხადყოფს, რომ საშუალო ფენა (სამოქალაქო საზოგადოება) ჩვენში ძალზე სუსტია. ვფიქრობ საქართველოს და მთლიანად პოსტსაბჭოური ქვეყნების (ცხადია ბალტიის ქვეყნების გარდა) მაგალითი ცხადყოფს იმასაც, რომ საშუალო ფენის წარმოქმნა შეუძლებელია შესაბამისი ეკონომიკური და სოციალური განვითარების გარეშე; რომ მისი წარმოქმნა ,,ახალ დამოუკიდებელ ქვეყნებში’’ პოსტინდუსტრიულ ეპოქაში, როდესაც საშუალო ფენა თვალსა და ხელს შუა ,,ორთქლდება’’ დასავლეთის ყველაზე განვითარებულ ქვეყნებშიც კი, ძალზე რთულია. ხოლო ის აზრი, რომ ადგილობრივი ენჯიოების გამრავლება და დაფინანსება ხელს შეუწყობს და დააჩქარებს საშუალო ფენის წარმოქმნას ისეთივე მცდარია, როგორც ასეთი ენჯიოების გაიგივება და გასაღება სამოქალაქო საზოგადოებად. ([1]-ში აღნიშნულია, რომ საქართველოს მოქალაქეები, განურჩევლად მათი მატერიალური მდგომარეობისა, პრაქტიკულად არასოდეს არ აფინანსებენ ქართულ ენჯიოებს – კომენტარი ზედმეტია).

დაბოლოს: ყველა მოყვანილი მოსაზრების მიუხედავად მიმაჩნია, რომ საქართველოში ენჯიოების არსებობამ ჯამში დადებითი შედეგი მოუტანა ჩვენს ერს და სახელმწიფოს და მათი საქმიანობის გარეშე საქართველოში კიდევ უფრო მეტი ფეოდალიზმი და ნაკლები პლურალიზმი იქნებოდა.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1.How to Finish a Revolution: Civil Society and Democracy in Georgia, Moldova and Ukraine, Orysia Lutsevych, Chatham House briefing paper, January 2013;

2.Georgia: Don’t Let the Rose Revolution Wilt, Derek Cholet, Philip H.Gordon, Brookings op-ed, August 2005;

3.No Way to Treat Our Friends: recasting recent US-Georgian relations, Cooley, A and L.Mitchell, The Washington Quarterly 32 (1), 2009;

4.Neo-liberal State Building and Western ,,Democracy Promotion’’: the case of Georgia, Joel Lazarus, St Anthony College, University of Oxford;

5.Georgia’s pluralistic feudalism: a frontline report, Ilia Roubanis, Open Democracy, 3 July, 2017.

პეტრე მამრაძე

ჯერ კიდევ 2013 წლის ბოლოს ჩინეთის პრეზიდენტმა სი ძინპინმა განაცხადა, რომ ჩინეთი გამოდიოდა ,,სარტყელისა და გზის’’ ინიციატივით და რომ ამაში მოიაზრებოდა ჩინეთისა და ცენტრალური აზიის ქვეყნების თანამშრომლობის გაფართოება. ინიციატივა ითვალისწინებდა რეგიონალური ურთიერთკავშირების გაძლიერებას, ეკონომიკური და სავაჭრო ურთიერთობის გაღრმავებას და ადამიანებს შორის კავშირების განმტკიცებას ყველა ქვეყანაში, რომლებშიც კი გაივლიდა ,,გზა’’. ინიციატივას სტრატეგიული კომპონენტიც ახლდა: სი ძინპინმა განაცხადა, რომ უნდა შეიქმნილიყო ,,მსგავსი ცნობიერების მქონე ერების საზოგადოება’’ – ერებისა, რომლებსაც აერთიანებს გეოგრაფია, სუვერენობის პრინციპები (!, პ.მ.); და საერთო მტრების ყოლა. საერთო მტრებში კი სი ძინპინმა დაასახელა ტერორიზმი, ექსტრემიზი და სეპარატიზმი. მისი აზრით ასეთი მიდგომა მტკიცედ შეკავშირებულ ბლოკს შექმნიდა.

ჩინეთის მთავრობის ამ ინიციატივამ დიდი ინტერესი გმოიწვია მსოფლიოში, მაგრამ მხოლოდ ორი წლის შემდეგ, 2015 წლის მარტში, ჩინეთის მთავრობამ წარმოადგინა პირველი ,,სამოქმედო გეგმა’’. ეს გეგმა უფრო მასშტაბური აღმოჩნდა, ვიდრე 2013 წელს გახმოვანებული ინიციატივა. აღსანიშნავია, რომ 2015-ში ჩინეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ ინიციატივის მიზანია არა მარტო რეგიონში, არამედ მთელ მსოფლიოში კეთილდღეობის და სტაბილურობის დონის ამაღლება; რომ ჩინეთი ამ პროექტის მხოლოდ  ინიციატორი, ორგანიზატორი და ერთერთი აქციონერია; რომ ეს პროექტი ჩინეთისთვისაც კარგია იმიტომ, რომ ხელს შეუწყობს ჩინეთის ღარიბ დასავლურ პროვინციებში ინვესტიციების მოზიდვას, განვითარებული რეგიონებიდან ჭარბი იდუსტრიული სიმძლავრეების უცხოეთში გატანას და შიდა ეკონომიკის რესტრუქტურიზაციას. ექსპერტების აზრით, მიუხედავად ჩინეთის მთავრობის ასეთი განცხადებებისა, მსოფლიოს დიდი ინტერესი პროექტისადმი მთლიანად განპირობებულია მრავალი სახელმწიფოს იმედით, რომ ამ პროექტის ეგიდით ჩინეთი განახორციელებს მასშტაბურ ინვესტიციებს მათ ქვეყნებში. ექსპერტების დიდ ყურადღებას იქცევს ჩინეთის გეოპოლიტიკური (გეოეკონომიკური და გეოსტრატეგიული) გეგმები, რომელთა არსებობაში არავის ეპარება ეჭვი, ასევე პროექტთან დაკავშირებული შესაძლო პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური რისკები.

ა.წ. 14-15 პეკინში დიდი პომპეზურობით ჩატარდა ,,ესეგ’’-სადმი მიძღვნილი საერთაშორისო ფორუმი, რომელშიც, ჩინეთის მონაცემებით, 130-მდე ქვეყნის წარმომადგენლებმა მიიღეს მონაწილეობა, აქედან 28 სახელმწიფოს პირველი პირები წარადგენდნენ. ფორუმის მსვლელობამ კიდევ ერთხელ მკვეთრად დაადასტურა, რომ ჩინეთის მთავრობამ საბოლოოდ გადაუხვია დენ სიაო პინის მიერ გამოცხადებულ საგარეო პოლიტიკას, ე.წ. ,,ტაოგუანგ იანგჰუი’’-ს, რომლის მიხედვით ჩინეთს არ უნდა გამოეჩინა ღია ინიციატივები საერთაშორისო ასპარეზზე და თავი უნდა შეეკავებინა რაიმე სარისკო საერთაშორისო საქმეებში მონაწილეობისაგან. პირიქით, სი-ძინპინი, რომელსაც გასული, 2016 წლის სექტემბერში, ჩინეთის კომპარტიამ მიანიჭა ცენტრალური ლიდერის (core leader) ტიტული, რომელიც აქამდე მხოლოდ მაოს, დენ სიაო პინს და ჯან-ძემინს ჰქონდა, აკეთებს მკვეთრ განაცხადს, რომ ჩინეთი ღიად აპირებს მსოფლიო ლიდერობას და სათანადო პასუხისმგებლობის თავის თავზე აღებას. პირველად ჩინეთის ისტორიაში, ჩინეთმა დაიწყო დიდძალი თანხების – მრავალი მილიარდი დოლარის ხარჯვა თავისი ,,რბილი ძალის’’ – მიმზიდველობის განსამტკიცებლად.

ამავე დროს, არსებულ საქმიან შეკითხვებზე პასუხების გაცემის ნაცვლად, ესეგ-ის მაისის ფორუმმა უხვად გააჩინა ახალი შეკითხვები. მრავალი ექსპერტისათვის ,,ესეგ’’ პროექტის ეკონომიკური და გეოპოლიტიკური სარგებელი ფრიად საეჭვოა. ბევრი ექსპერტი კი აფასებს ამ ინიციატივას, როგორც ჩინეთის მცდელობას მოახდინოს საკუთარი ინფრასტრუქტურული ბუშტის ექსპორტირება სხვა ქვეყნებში და მიაჩნიათ, რომ ამ ინიციატივას გარდაუვლად არასახარბიელო შედეგი ექნება.

ესეგ-ის მაისის ფორუმზე სი ძინპინმა განაცხადა, რომ მის მიერ ინიცირებული მეგაპროექტი არის ,,მშვიდობის, აყვავების, გახსნილობის (ღიაობის), და ინოვაციების გზა’’. ამავდროულად ჩინურმა მხარემ ახლაც არ წარმოადგინა ის მინიმალური ინფორმაცია, რაც უნდა ახლდეს ნებისმიერ მასშტაბურ პროექტს. არ არის შემუშავებული პროექტის ,,შესრულების მთავარი ინდიკატორები’’, არ არის წარმოდგენილი კონკრეტული ინფორმაცია ინვესტიციებისა და დაფინანსების მოცულობისა და სქემების შესახებ. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ევროპის რამდენიმე ქვეყანამ – გერმანიამ, საფრანგეთმა, ბრიტანეთმა, ესტონეთმა და სხვებმა – უარი თქვა მონაწილეობა მიეღოთ ფორუმის კომუნიკეშიც კი და ეს გამჭვირვალეობის დეფიციტით ახსნეს.

მაინც რა არის ცნობილი ესეგ-ზე?

წამყვანი ექსპერტების აზრით ,,ესეგ’’-ი ფაქტობრივად ქოლგა-პროექტს წარმოადგენს, რომელიც მოიცავს 900-მდე სხვადასხვა ინფრასტრუქტურულ პროექტს (საავტომობილო და სარკინიგზო გზები, პორტები, ელექტროსადგურები, ხიდები და ა.შ.). ეს პროექტები  დამუშავების სხვადასხვა სტადიაზე იმყოფება და უნდა განხორციელდეს ჯამში 60-ზე მეტ ქვეყანაში. საგულისხმოა, რომ არსებობს ამ მეგაინიციატივის მრავალი ,,ნახევრად ოფიციალური’’ რუკა, მაგრამ არცერთი ოფიციალური რუკა დღემდე არ არის გამოქვეყნებული. ცნობილია, რომ ესეგ-ის ძირითად ბაზას ჩინეთიდან ევროპასა და სამხრეთ აზიაში მიმავალი სულ ექვსი ეკონომიკური დერეფანი შეადგენს. ესეგ-ის ინიციატივა ძირითადად მიმართულია ჩინეთის საზღვრებს გარეთ, თუმცა იგეგმება თვით ჩინეთშიაც შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარება. ძირითადი ბენეფიციარი უნდა იყოს სინძიან-უიგურის ავტონომიური რეგიონი, რომელიც უნდა გარდაიქმნას ჩინეთის კონტინენტურ ევრაზიასთან დამაკავშირებელ ჰაბად. სინძიანი ესაზღვრება 8 ქვეყანას და სადღეისოდ ყველაზე განვითარებული დერეფანი – ჩინეთი-პაკისტანი სწორედ მასზე გადის.

ესეგ-ის ფინანსირებისათვის ჩინეთის ინიციატივით შეიქმნა ,,ინფრასტუქურების ინვესტირების აზიური ბანკი’’ და ,,აბრეშუმის გზის ფონდი’’ (სახელმწიფო ფონდია). გარკვეული ფინანსირება მოზიდულია აგრეთვე ჩინეთის სხვა მსხვილი ბანკებიდან. ესეგ-ის პროექტებში ინვესტირდება ჩინეთის სუვერენული ფონდის სახსრები (ჩინეთის საინვესტიციო კორპორაციის მეშვეობით) და ჩინეთის ოქროს სავალუტო რეზერვების სახსრები (სავალუტო კონტროლის სახელმწიფო სამმართველოს მეშვეობით). ინვესტიციების მთლიანი მოცულობა დღემდე გაურკვეველია. ფორუმზე სიძინპინმა 124 მილარდი აშშ დოლარი დაასახელა.

არაერთი ექსპერტი გეოპოლიტიკურ ფაქტორებზე ამახვილებს ყურადღებას. აღსანიშნავია, რომ თვით ჩინეთშიც მიმდინარეობს დისკუსია ესეგ-ის არსზე – ეკონომიკურია თუ გეოპოლიტიკური იგი. ჩინური ანალიტიკური ჯგუფი ,,არატრადიციული უსაფრთხოებისა და მშვიდობიანი განვითარების კვლევის ცენტრი’’ (რეალურად სახელმწიფო სტრუქტურაა) აღნიშნავს, რომ ესეგ-ის მეშვეობით შესაძლებელია ალტერნატიური ენერგეტიკული და სავაჭრო მარშრუტების შექმნა. იმ შემთხვევაში, თუ მოხდება კონფლიქტი აშშ-სა და ჩინეთს შორის, ამჟამად მოქმედი სავაჭრო და ენერგეტიკული მარშრუტები (ძირითად საზღვაო) შეიძლება დაიბლოკოს. ამის გამო კი დიდ მნიშვნელობას იძენს სახმელეთო მარშრუტები, რომლებიც გაივლის ისეთ სუვერენულ სახელმწიფოებზე, რომელიც ნაკლებად განიცდის აშშ-ს გავლენას. მაგალითად შეიძლება პაკისტანის პორტის გვადარის დასახელება, რომელიც ჩინეთს არენდაში აქვს აღებული. ეს პორტი შეიძლება გახდეს ჩინეთისათვის ენერგეტიკული რესურსებისა და ნედლეულის მიწოდების წყარო, იმ შემთხვევაში, თუ აშშ გადაკეტავს მალაკის ვიწრო სრუტეს. ამჟამად მალაკის სრუტით გადის ინდოეთთან, ახლო აღმოსავლეთთან, ევროპასა და აფრიკასთან ჩინეთის თითქმის მთელი ვაჭრობა (50 ათას გემზე მეტი წელიწადში საერთაშორისო ორგანიზაციების მონაცემებით).

მაგრამ აიცილებს რა ამ გზით აშშ-ს შესაძლო ჩარევას საზღვაო მარშრუტების ფუნქციონირებაში, ჩინეთი მაშინათვე აღმოჩნდება დამოკიდებული ახალ სატრანზიტო ქვეყნებში არსებულ ვითარებაზე. ამ ქვეყნებს შორის კი მრავლად არიან ღარიბი და პოლიტიკურად არასტაბილური სახელმწიფოები. ამის ყველაზე მკაფიო მაგალითია ისევ პაკისტანი, სადაც ეკონომიკური დერეფანი გადის არა მარტო გინდიყუშის ქედზე, არამედ იმ მიწებზეც, რომლებსაც ინდოეთი თავის ტერიტორიად მიიჩნევს (ამის გამო იდოეთმა უარი თქვა ესეგ-ის ფორუმში მონაწილეობაზე (!)). გარდა ამისა, ეს ტერიტორია დასახლებული ტომებით, რომლებსაც პაკისტანი სუსტად აკონტროლებს – პაკისტანმა უკვე გამოყო 13 ათასი ჯარისკაცი ჩინური მშენებლობების დასაცავად. ამის გამო ჩინეთი უხვად აფინანსებს პაკისტანს.  პაკისტანი არ არის ერთადერთი მაგალითი იმ პოლიტიკური პრობლემებისა, რომლებსაც ხვდება ჩინეთი აბრეშუმის ახალი გზის მარშრუტზე. ა.წ. თებერვალში შრი-ლანკაში იყო მასშტაბური ანტიჩინური გამოსვლები. ერთი წლის წინათ ყაზახეთში მიწის კანონში ცვლილებების შეტანის შემდეგ ყაზახეთის დიდ ქალაქებშიც მასობრივი ანტიჩინური გამოსვლები იყო: მიუხედავად იმისა, რომ ჩინელმა ინვესტორებმა ყაზახეთში შეისყიდეს სრულიად უმნიშვნელო ოდენობის მიწები, დამკვიდრდა საზოგადოებრივი აზრი, რომ ეს კანონი კარს გაუღებდა გიგანტი მეზობლის ექსპანსიას ყაზახეთში. ,,ჩინეთში გასრისეს უიგურები, ახლა კი ჩვენი ჯერი მოდის’’, ამბობენ უბრალო ყაზახები. ხოლო მოარული ხმები იმაზე, რომ ყაზახეთის მოსაზღვრე სინძიანში ერთ მშვენიერ დღეს აკრიფეს მთელი უიგურული ინტელიგენცია და უცნობი მიმართულებით წაიყვანეს, პოპულარულია არა მხოლოდ უბრალო ყაზახებსა, არამედ ყაზუხურ ინტელიგენციაშიც.

ფინანსური ექსპერტები ყურადღებას აქცევენ იმას, რომ ესეგ-ის ფარგლებში ჩინურმა ბანკებმა უხვად აფინასებენ ისეთ არასტაბილურ და ღარიბ ქვეყნებსაც, რომლებიც დიდი ალბათობით ვერ დააბრუნებენ აღებულ კრედიტებს და ვერ მიაღწევენ საინვესტიციო პროექტების მომგებიანობას. ამან კი, ადრე თუ გვიან, შეიძლება გამოიწვიოს ჩინეთის საბანკო სისტემის ჩამოშლა მთელი მსოფლიოსათვის სავალალო შედეგებით. აღსანიშნავია, რომ კრედიტების გაცემა და ინვესტიციების დაფინასება ხდება იმ ფონზე, როდესაც ჩინეთს სერიოზული ეკონომიკური და ფინანსური პრობლემები გაუჩნდა და მოუწია იუანის დევალვირება, სავალუტო რეზერვების მკვეთრი შემცირება და ა.შ. ამ ფონზე, მრავალი განცხადების მიუხედავად, ჩინეთი სათანადოდ ვერ ანვითარებს სახმელეთო-სარკინიგზო გზებს. ჩინეთის ვაჭრობამ ევროკავშირთან სადღეისოდ ასტრონომიულ ციფრს მაღწია – დღეში 1.5 მილიარდი ევრო. თვით ჩინეთში კი თავი იჩინა მნიშვნელოვანმა უთანასწორობამ: ზღვისპირა რაიონებში მუშა ხელი მკვეთრად გაძვირდა, დასავლეთ პროვინციებში კი ამ მხრივ ძვრა არ არის და ბევრი ადამიანი სიღარიბის ზღვარს მიღმა ცხოვრობს. დამკვირვებლები აღნიშნავენ ნეომაოისტური მოძრაობის მომძლავრებას. ჩინეთი ავითარებს დასავლეთის რეგიონების ათვისების სახელმწიფო პროგრამას, ცდილობს იქ შესაბამისი ინფრასტრუქტურის აშენებას. ამ მხრივ თითქოს მიზანშეწონილი უნდა იყოს ევროპისაკენ სინძიანის პროვინციიდან სახმელეთო გზების განვითარება. საბაჟო კავშირში გაერთიანებული ყაზახეთი, რუსეთი და ბელარუსი ამ მხრივ საუკეთესო საშუალებაა, მით უფრო, რომ რკინიგზით საქონლის გადატანა დროში 12-16 დღეღამის მოგებას მოიტანს საზღვაო გზებთან (30 დღე) შედარებით. მაგრამ ჯერ-ჯერობით ამ მიმათულებით საქმე არ იძვრის. მიზეზი კი ის არის, რომ ევროპაში საზღვაო გზით საქონლის მიტანა 2-1.5-ჯერ იაფია სახმელეთო გზებზე, თანაც ჩინეთი ძირითადად ისეთი საქონლით ვაჭრობს, რომელიც არაა მალფუჭებადი და დროის მოგება ეკონომიკურ ფაქტორში არ გადადის. უფრო მეტიც, ყაზახეთ – რუსეთის გზები გადის ისეთ ადგილებზე, სადაც ზამთარში ტემპერატურა -50 გრადუსს აღწევს. ეს კი ნიშნავს, რომ საჭირო იქნება ვაგონების გათბობა, ვინაიდან ბევრი საქონელი ასეთ ტემპერატურაზე ზიანდება. ამჟამად ჩინეთს გადააქვს ყაზახეთ-რუსეთის გზით ევროპაში მიმავალი საქონლის მხოლოდ 1.6% და წლების განმავლობაში ამ წილის ზრდის დინამიკა ძალზე დაბალია.

ექსპერტები აღნიშნავენ ესეგ-ის კამპანიურ ხასიათს, რაც იმაშიც ვლინდება, რომ ჩინეთის მთავრობამ ესეგის ქოლგა-ბრენდის ქვეშ მოაქცია ის ძველი პროექტებიც, რომელთა განხორციელება ჯერ კიდევ 10-20 წლის წინათ დაიწყო. ამჟამად კი ჩინეთის თითქმის ყველა მუნიციპალიტეტი და პროვინცია ცდილობს მიაღწიოს იმას, რომ მათი პროექტებიც მოხვდეს პეკინის დიდი პროგრამის ეგიდის ქვეშ და ეს მცდელობებიც მკვეთრად ავლენს ესეგ-ის კამპანიურ ხასიათს. ჩანს, რომ მთავარია არა დასაბუთებული ეკონომიკური გათვლების წარდგენა, არა მოსალოდნელი მოგების შეფასება, არამედ პროპაგანდისტული კომპონენტის კარგი ,,პრომოუშენი’’. ის, რასაც საგარეო პარტნიორები ესეგ-ის დიდ ნაკლად მიიჩნევენ, ანუ მკაფიო კრიტერიუმების და პირობების არარსებობას, სი-ძინპინისა და ჩინეთის მრავალი ადგილობრივი მმართველისათვის აშკარა პლუსია. მათ ეძლევათ საშუალება პრაქტიკულად ნებისმიერი ღონისძიება, ჰაინანის კუნძულზე სილამაზის საერთაშორისო კონკურსის ჩატარების ჩათვლით, ესეგ-ის ქოლგა-ბრენდის ქვეშ მოაქციონ და ეს ესეგ-ის ინიციატივის მორიგ წარმატებად გამოაცხადონ. ამ ღონისძიებათა რიცხვში არის ჩინეთი-ევროპა მიმართულების რამდენიმე მატარებლის ერთჯერადი  გაშვებაც, რაც უხვად იყო რეკლამირებული და რასაც არავითარი განვითარება არ მოჰყოლია. (ერთი ასეთი მატარებელი სამიოდე წლის წინათ საქართველოშიც შემოვიდა). აღსანიშნავია, რომ ჩინეთში გაჩნდა ესეგ-ის შემსწავლელი ასობით საექსპერტო და ანალიტიკური ცენტრი. ,,ცენტრალურ ლიდერ’’ სინ ძინპინისათვის ეს ყველაფერი პოლიტიკური კაპიტალის მოპოვების კიდევ ერთი საშუალებაა და ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მაისში ჩატარებული ესეგ-ის ფორუმი და შესაბამისი შემდგომი ღონისძიებები ა.წ. შემოდგომაზე ჩინეთის კომპარტიის ყრილობისათვის მზადების მთავარი კომპონენტია. ამ ყრილობაზე ,,ცენტრალური ლიდერი’’ სი უნდა წარდგეს, როგორც მსოფლიოს აღიარებული ლიდერი. აღსანიშნავია, რომ სი-ძინპინი პირველი ჩინელი ლიდერია, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო დავოსის მსოფლიო ეკონომიკურ ფორუმში ა.წ. იანვარში და თავის სიტყვაში მან მოუწოდა მთელ მსოფლიოს უზრუნველყოს მუშა ძალის, საქონლის და ფინანსების თავისუფალი გადაადგილება, ვინაიდან ეს დიდ სიკეთეს მოუტანს ყველა ქვეყანას. დამკვირვებელთა აზრით სი ძინპინმა სიტყვა-სიტყვით თქვა ის, რისკენაც ათწლეულების განმავლობაში მსოფლიოს მოუწოდებდნენ აშშ-ს პრეზიდენტები და ამან მკვეთრი და კომიკური კონტრასტი შეადგინა აშშ-ს პრეზიდენტ ტრამპის საპირისპირო ლოზუნგებთან.

რა სარგებელი შეიძლება მიიღოს ესეგ-იდან საქართველომ და როგორ უნდა მოქმედებდეს საქართველოს მთავრობა?

ქართველ ექსპერტთა აზრით საქართველოს, ობიექტური მონაცემებიდან გამომდინარე, გაუჭირდება იმის დამტკიცება, რომ ჩვენი სახელმწიფოს და ჩვენი ტერიტორიის ესეგ-ში ჩართვა განსაკუთრებულ მოგებას მოუტანს ჩინეთს და, საზოგადოდ, პოტენციურ ინვესტორებს. მაგრამ სწორედ ესეგ-ის პოლიტიკურმა და კამპანიურმა მდგენელმა შეიძლება უზრუნველყოს ის, რომ ჩინეთმა არ დატოვოს საქართველო უყურადღებოდ. ჩვენი მასშტაბების ასიმეტრიულობამ კი შეიძლება განაპირობოს ჩინეთიდან ისეთი ინვესტიციების მოზიდვა, რომელიც ჩინეთისათვის სრულიად უმნიშვნელო იქნება, საქართველოსათვის კი შეიძლება ყველაზე მსხვილ ინვესტიციად იქცეს, რაც კი მიგვიღია დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან დღემდე. ამ მხრივ მისასალმებელია საქართველოს მთავრობის ყველა მცდელობა აღნიშნული მიმართულებით: მატარებლის გატარება სათანადო რეკლამირებით, ჩინური ბანკის საქართველოში დაფუძნება და სხვა. აღსანიშნავია, რომ ჩინეთში გაშუქდა ფორუმის ფარგლებში საქართველოსთან თავისუფალ ვაჭრობაზე ხელშეკრულების გაფორმება, თუმცა ყველას ესმის, რომ ჩინეთის საქართველოსთან ვაჭრობის მოცულობა ჩინეთისათვის სტატისტიკურ ნულთან მიახლოებული იქნება და წლიური მოცულობა ბევრად ნაკლები იქნება, ვიდრე ევროგაერთიანებასთან ვაჭრობის ყოველდღიური 1.5 მილიარდი ევრო. ქართულმა მხარემ ეკონომიკური არგუმენტების გარდა უნდა აქტიურად გამოიყენოს ,,რბილი ძალის’’ გაზრდის შესაძლებლობა: ის, რომ საქართველოზე ძველად გადიოდა აბრეშუმის გზის ერთერთი განშტოება და თვით მარკო პოლომ საქართველო გამოიარა; ის რომ საქართველო სტალინის სამშობლოა და გორში არის უნიკალური სახლ-მუზეუმი; ის რომ შევარდნაძე პირადად შეხვდა დენ სიაო პინს და რომ შევარდნაძისა და საქართველოს ხათრით ჩინეთმა საქართველოსათვის რთულ წლებში და საქართველოს პრობლემურ რეგიონში ააშენა ჰესი და ა.შ. და რომ საქართველო ბევრს გააკეთებს ესეგ-ის პოპულარიზაციისათვის მთელ რეგიონში. (ამ მხრივ სასარგებლო იქნება ესეგ-ის შემსწავლელი და პროპაგანდისტული ცენტრის შექმნა საქართველოში.)

დაბოლოს აღვნიშნოთ, რომ ჩინეთთან მჭიდრო ურთიერთობა მეტად სასარგებლო იქნება საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოებისათვის სამხრეთ კავკასიაში ბოლო წლებში შექმნილი გეოპოლიტიკური ვითარების გათვალისწინებით, რასაც სამართლიანად აღნიშნავს საქართველოსა და რეგიონის კარგი მცოდნე ამერიკელი მეცნიერი ლინკოლნ მიტჩელი.

პეტრე მამრაძე

გამოყენებული ლიტერატურა:

The Critical Transition: China’s Priorities for 2021, Research Paper Edited by Kerry Brown, Asia Programme, February 2017, Chatham House

Xi’s Vision for China’s Belt and Road Initiative, Paul Haenle, Carnegie-Tsinghua Center for Global Policy, May 09, 2017

Xi Jinping is China’s ,,Core’’ Leader: Here’s What it Means, Chris Buckley, Ney-York Times, Oct. 30, 2016

How China is Using its Economic Goals to Assert its Influence, Matt Ferchen, National Interest, May 25, 2017

Why the West is responsible for China’s OBOR project, Arun K Singh, May 18, 2017, hindustantimes

Один пояс, много тупиков. Зачем Китаю нужен новый Шелковый путь,  Александр Зотин, 24.05.2017, carnegie.ru

Поворот на Восток: Пояс без пути, Александр Габуев, Ведомости, № 4320 от 15.05.2017,

Председатель пути. Что инициатива «Один пояс – один путь» означает лично для Си Цзиньпина и его власти, Игорь Денисов, 19.05.2017, Carnegie.ru

ჩინეთი საქართველოს მზარდი და საიმედო სავაჭრო-ეკონომიკური პარტნიორია. მის წილად მოდის საქართველოს მთლიანი ექსპორტის 10 პროცენტი და იმპორტის მთლიანი მოცულობის 7 პროცენტზე მეტი. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოს ეს უდიდესი დემოგრაფიული და უკვე თითქმის უდიდესი ეკონომიკური პოტენციალის მქონე ქვეყანა საქართველოს ექსპორტში უფრო სოლიდურადაა წარმოდგენილი, ვიდრე იმპორტში, ზოგადად ქართული სახელმწიფოს ექსპორტ-იმპორტის მნიშვნელოვანი დისბალანსის გამო (საქართველოს ყოველ ერთ დოლარ ექსპორტზე ბოლო წლებში დაახლოებით სამი დოლარის იმპორტი მოდის) სავაჭრო ბალანსი საქართველოს ჩინეთთან უარყოფითი აქვს. – საუკეთესო დონეს ამ მხრივ ჩვენმა ქვეყანამ ბოლო პერიოდში მიაღწია – ყოველ 100 დოლარის იმპორტზე ჩინეთიდან,  ჩინეთში ქართული საქონლის 48 დოლარის ექსპორტი მოდის. აღნიშნული დისპროპორციის გამო მარტო 2010 წლის შემდეგ  (2011-2017 წწ.) ჩინეთიდან საქართველოში 3.2 მილიარდი აშშ დოლარით მეტი საქონელი შემოვიდა, ვიდრე გავიდა.

საქართველოს საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში დიდი ხნის განმავლობაში  ჩინეთს უფრო მაღალი წილი ექსპორტის ნაცვლად იმპორტში ეკავა. – იყო დრო, როცა ექსპორტ-იმპორტის მიხედვით ჩინეთის წილების დისპროპორცია კრიტიკულ ზღვარს აღწევდა. მაგალითად, 2012 წელს  ჩინეთის წილად მოდიოდა საქართველოს იმპორტის  7.6 პროცენტი და  ექსპორტის  მხოლოდ 1.1 პროცენტი. მდგომარეობა რადიკალურად შეიცვალა 2016 წლისთვის, როდესაც  ჩინეთის წილმა საქართველოს ექსპორტში გადაუსწრო იმპორტის წილს, ძირითადად, ქართული ღვინის ფორსირებული ექსპორტით. – ბოლო მონაცემებით, 2017 წლის იანვარ-აპრილში საქართველოდან ექსპორტირებული ღვინის 13 პროცენტი (2.4 მლნ. ბოთლი) ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაზე მოდის; ზრდამ გასული წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით შეადგინა 207 პროცენტი, მაშინ როდესაც ექსპორტირებული ღვინის მოცულობა  რუსეთის ფედერაციაში  გაიზარდა მხოლოდ 87 პროცენტით და საშუალოდ მთელ მსოფლიოში – 59 პროცენტით. ამჟამად ჩინეთი მეორე ადგილს იკავებს იმ ქვეყნებს შორის, სადაც ქართული ღვინის ექსპორტი ხორციელდება (პირველ ადგილზე – რუსეთი, 60%-იანი წილით), მეოთხე ადგილს კი – მთლიანი ბრუნვის მიხედვით საქართველოს სავაჭრო პარტნიორებს შორის – თურქეთის, რუსეთისა და აზერბაიჯანის შემდეგ (თურქეთი – 14.6%; რუსეთი – 11.0%; აზერბაიჯანი – 8.8%; ჩინეთი – 7.8%).

ზოგადად, ბოლო წლებში (თუ ათვლის წერტილად ავიღებთ 2010 წელს), ჩინეთთან საქართველოს ექსპორტი 8.8-ჯერ გაიზარდა, მაშინ როდესაც  ექსპორტი დანარჩენ ქვეყნებთან, მხოლოდ 29.0 პროცენტით.

იმპორტის დინამიკა  ჩინეთიდან სხვა ქვეყნებიდან განხორციელებულ იმპორტის დინამიკასთან  უფრო სინქრონიზებული იყო: საქართველოს მთლიანი იმპორტი 2010 წელთან შედარებით ბოლო შვიდ წელიწადში გაიზარდა  38.6 პროცენტით, მათ შორის ჩინეთიდან – 63.3 პროცენტით, ხოლო დანარჩენ მსოფლიოდან, ჩინეთის გარეშე – 37.0 პროცენტით.

აღნიშნული, განსხვავებული დინამიკის წყალობით ექსპორტით იმპორტის გადაფარვა ჩინეთთან ვაჭრობაში ბოლო 5 წლის მანძილზე (2012-2017 წწ.) 11-ჯერ გაუმჯობესდა. – 2012 წელს ყოველ 100 დოლარის იმპორტზე ჩინეთში ქართული საქონლის ექსპორტი მხოლოდ 4.2 დოლარს შეადგენდა, 2017 წლის გავლილ პერიოდში კი მან უკვე 47.9 დოლარს მიაღწია. ამასთან, აღნიშნული მაჩვენებლის შემდგომი გაუმჯობესების შესაძლებლობა დამოკიდებულია ქართული მრეწველობისა და სოფლის მეურნეობის  საექსპორტო პოტენციალზე (პირველ რიგში, ქართული ღვინის ექსპორტის ზრდაზე) და მეორეს მხრივ, ჩინური საქონლის იმპორტის იმ ახალი ტალღის მასშტაბებზე, რომლის შესაძლებლობა  მას საქართველო-ჩინეთს შორის 13 მაისს პეკინში საქართველოს ეკონომიკის სამინისტროსა და ჩინეთის კომერციის სამინისტროს შორის თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ მიეცა.

საქართველო რეგიონში პირველი ქვეყანაა, ვისთანაც ჩინეთმა თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება გააფორმა.

ჩინეთის ინტერესი საქართველოთი არ შემოიფარგლება მხოლოდ საქონლის დამატებითი პარტიის საკმაოდ შეზღუდული შესაძლებლობების (დაბალი მყიდველობითი უნარიანობის და შეზღუდული რაოდენობის – ჩინური მასშტაბებით – მოსახლეობის) მქონე ქვეყანაში რეალიზაციის გამო. ჩინეთის ინტერესი საქართველოთი  გამოიხატება იმ პლაცდარმის ფორმირებაში, რაც ხელს შეუწყობს ჩინური კაპიტალის (თანა)მონაწილეობით საქართველოში წარმოებული პროდუქციის, ისევე როგორც საქართველოს სატრანსპორტო დერეფნის გამოყენებით ჩინური საქონლის  გატანას მაღალი მყიდველობითი უნარიანობის მქონე სხვა ქვეყნებში (პირველ რიგში, ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებში).

ჩინეთთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების ამოქმედების შემდეგ საქართველოში წარმოებულ საქონელსა და მომსახურებას ეხსნება უზარმაზარი ბაზარი დაახლოებით 1,4-მილიარდიანი პოტენციური მომხმარებლით. ქართველ მწარმოებლებს შესაძლებლობა ექნებათ, პროდუქცია ჩინეთის ბაზარზე დამატებითი საბაჟო გადასახადის გარეშე შეიტანონ. ხელშეკრულების ფარგლებში ჩინეთში ექსპორტის შემთხვევაში ქართული პროდუქციის დაახლოებით 94 პროცენტი (ღვინო, თხილი, თაფლი, მინერალური წყალი, ლუდი, უალკოჰოლო სასმელები, ჯემები, წვენები, ბოსტნეული, ხილი, შოკოლადის ნაწარმი, ჩაი, თევზი და სხვა ზღვის პროდუქტები, მარცვლეული, სამკურნალო საშუალებები, კაბელები, პლასტმასის პროდუქცია, აზოტოვანი და მინერალური სასუქების სახეობები, ფეროსილიკომანგანუმი, ლოკომოტივები და ა.შ.) გათავისუფლდება საბაჟო გადასახადისგან. ამან გარკვეულწილად, დამატებითი იმპულსები  უნდა მისცეს საქართველოს ეკონომიკის რეალური სექტორის განვითარებას. გასული საუკუნის ბოლო ათწლეულში ჩავარდნისა და 2000-იანი წლების ზრდის საშუალო დინამიკის შემდეგ ბოლო პერიოდში საქართველოს მრეწველობის ზრდის ტემპი დაახლოებით 1.5-ჯერ აღემატება ეკონომიკის (მთლიანი შიგა პროდუქტის) ზრდის ტემპს და ჩინეთთან დადებული ხელშეკრულება ამ კუთხით ქმნის დამატებით სტიმულებს მისი შემდგომი ზრდისთვის. თუმცა, რამდენად შეძლებს საქართველოს ეკონომიკა აღნიშნული პოტენციალის რეალურ მასშტაბებში „კონვერტაციას“, ისევე, როგორც რამდენად დიდი იქნება ჩინური იმპორტის ტალღა ქართულ სამომხმარებლო ბაზარზე, ამას უახლოესი მომავალი გვიჩვენებს.

ქვემოთ მოტანილია მონაცემები, რომლებიც ადასტურებენ, თუ როგორი თანმიმდევრობით და მიზანსწრაფულობით აძლიერებს ჩინეთი თავის როლს საქართველოს საგარეო-სავაჭრო ბრუნვაში.

ჩინეთის ადგილი საქართველოს ექსპორტ-იმპორტში

სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების მიხედვით

2000-2017 წლებში

აღნიშნულ კონტექსტში უაღრესად საინტერესოა ჩინეთის კონკურენცია საქართველოს ისეთ ტრადიციულ სავაჭრო „გრანდებთან“, როგორებიცაა რუსეთი და თურქეთი.

ჩინეთთან საქონლის ექსპორტის ფაქტობრივად შეუზღუდავი შესაძლებლობის პირობებში, მოსალოდნელია საქართველოს საექსპორტო ნაკადების სიმძიმის ცენტრმა თურქეთისა და რუსეთის ნაცვლად ჩინეთის მიმართულებით გადაინაცვლოს. ეს ეხება როგორც „ტრადიციულ“ ქართულ საექსპორტო პროდუქტს – ღვინოსა და მინერალურ წყლებს, ისე ქიმიურ, მეტალურგიულ და სხვა სახის პროდუქციას. საქართველოს სამრეწველო პოტენციალი ჯერჯერობით არ არის იმ მასშტაბების, რომ ერთდროულად შეუფერხებლად დააკმაყოფილოს  რუსული და ჩინური ბაზრების მზარდი მოთხოვნები. შესაბამისად, სრულებითაც არ განეკუთვნება ფანტასტიკის სფეროს ჩინური და რუსული მხარეების მზარდი კონკურენცია ქართული პროდუქციის მოსაზიდად. ამის მკაფიო მაგალითია ქართული ღვინის ექსპორტის გეოგრაფიაში სერიოზული ძვრები: ქართული ღვინის რუსეთში გატანილი ყოველ 100 ბოთლზე ჩინეთში გატანილი ბოთლების რაოდენობა მხოლოდ ბოლო ერთ წელიწადში 13-დან 22-მდე გაიზარდა; 2010 წელთან შედარებით 2016 წლისთვის მთლიანი ექსპორტის მიხედვით რუსეთში  ყოველი 100 დოლარის ექსპორტზე ქართული საქონლის ექსპორტი ჩინეთში  77-დან 82 აშშ დოლარამდე გაიზარდა.

მთელი საქონელბრუნვის მიხედვით, ჩინეთთან საქართველოს საქონელბრუნვა, ბოლო მონაცემებით, შეადგენს რუსეთთან ანალოგიური მაჩვენებლის 71 პროცენტს და თურქეთთან საქონელბრუნვის 53 პროცენტს.

სავაჭრო ბრუნვასთან შედარებით ჯერჯერობით გაცილებით მოკრძალებულად გამოიყურება ჩინეთის საინვესტიციო აქტიურობა  საქართველოში. ამ საუკუნეში ჩინური  ინვესტიციების მთლიანი მოცულობა საქართველოში  მხოლოდ 480 მილიონი აშშ დოლარია, რაც იმავე პერიოდში საქართველოში განხორციელებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მხოლოდ 3.1 პროცენტია (შედარებისთვის: იმავე პერიოდში საქართველოს საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში ჩინეთის წილი 6.6 პროცენტს შეადგენს, ხოლო მარტო იმპორტში, შესაბამისად, 7.6 პროცენტს).

ჩინური ინვესტიციებით საქართველოში ექსპლუატაციაში შესული ობიექტებიდან გამოირჩევიან  2004 წელს ექსპლუატაციაში შესული ხადორის ჰესი (მშენებლობა დაიწყო 2001 წ.) – მდინარეების ალაზნისა და სამყურისწყლის შესართავთან პანკისის ხეობაში, რომლის დადგმული სიმძლავრეა 24 მგვტ., ხოლო საშუალო წლიური გამომუშავება – 100 მლნ. კვტ. სთ., აგრეთვე „ჰუალინგის საერთაშორისო ეკონომიკური ზონის“ პროექტი „თბილისის ზღვის ახალი ქალაქი“, რომელიც  განთავსებულია თბილისის ზღვის მიმდებარე 420 ჰექტარ ფართობზე. იგი წარმოადგენს არა მარტო ჰუალინგ ჯგუფის, არამედ ჯერჯერობით ჩინური კაპიტალის მონაწილეობით ყველაზე დიდ პროექტს საქართველოში. პროექტი ორიენტირებულია თბილისის ამ ნაწილის ათწლიან პერიოდის მანძილზე ურბანულ ზრდასა და ეკონომიკურ განვითარებაზე. მის მასშტაბურობაზე მეტყველებს მისი რეალიზაციის პირველი სამი წლის მანძილზე უკვე დაბანდებული 150 მლნ. აშშ დოლარის ინვესტიციები. მშენებლობის სრული ციკლის დასრულების შემდეგ თბილისის ეს უბანი მიიღებს რამდენიმე ათეულ მრავალბინიან საცხოვრებელ კორპუსს, სააგარაკო სახლებსა და ტურისტულ-დასასვენებელ ზონას. ტერიტორიაზე განთავსდა ოლიმპიური სოფელი, რომელმაც 2015 წელს უმასპინძლა თბილისის რიგით მე 13 -ე ევროპის ახალგაზრდულ ოლიმპიურ ფესტივალს. ჩინური მხარე მონაწილეობდა რიკოთის უღელტეხილზე საავტომობილო გვირაბის სარეაბილიტაციო სამუშაოებსა და რიგი სხვა პროექტების რეალიზაციაში.

პერსპექტივაში დგას საკითხი ჩინური კაპიტალის აქტიურ მონაწილეობაში ისეთ სექტორებში,  როგორიცაა ჰიდროენერგეტიკა, ტრანსპორტი, საფინანსო და სოფლის მეურნეობ, ტურიზმი და სხვ.

მიუხედავად აღნიშნული აქტივობებისა, ზემოთ მოტანილი მონაცემებიდან აშკარაა, რომ უარყოფითი სავაჭრო სალდოს მოცულობა ჩინეთთან 6-7-ჯერ აღემატება ჩინეთიდან პირდაპირ ინვესტიციებს საქართველოს ეკონომიკაში, ან სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ჯერჯერობით საქართველოში ინვესტიციის სახით „ბრუნდება“  საქართველოდან ჩინეთში გატანილი მხოლოდ ყოველი მეექვსე-მეშვიდე დოლარი.

სულ ახლახანს გაჩნდა ინფორმაცია, რომ ახალი ჩინური ბანკი შემოდის საქართველოში მილიარდდოლარიანი საწესდებო კაპიტალით. თუ ეს ბანკი იმავე რეჟიმში იმუშავებს, როგორც დანარჩენი ბანკები ჩვენთან, ის გახდება მათი მნიშვნელოვანი კონკურენტი, ანუ სერიოზულ გავლენას მოახდენს საკრედიტო რესურსების ხელმიწვდომობაზე და მათ ფასზე (საპროცენტო განაკვეთზე).  ჯერჯერობით ძალზე მწირი ინფორმაცია ვრცელდება ამ ახალი ჩინური ბანკის შესახებ – არ ვიცით, ის სუფთა კომერციული იქნება თუ საინვესტიციო დატვირთვის. თუმცა, ცალსახად, ის ეკონომიკურთან ერთად გარკვეულწილად პოლიტიკური დატვირთვის მატარებელიც იქნება;  თანაც არა მარტო ჩინური მხარისათვის, არამედ ქართული სახელმწიფოსათვის.

საქმე იმაშია, რომ დღეის მდგომარეობით საქართველო წარმოადგენს მსხვილი პოლიტიკური და ეკონომიკური გაერთიანებებისა და სახელმწიფოების სერიოზული კონკურენციის სივრცეს. აღნიშნულ პროცესში ჩინეთის ჩართულობა არა მარტო მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ასეთი მსხვილი მოთამაშეების ინტერესების დაბალანსებაში, არამედ არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფაქტორი გახდება საქართველოს სახელმწიფოებრივი მდგრადობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საქმეში. – ჩინეთი ის სახელმწიფოა, რომელსაც ანგარიშს უწევენ აშშ-ცა და რუსეთიც. შესაბამისად, რაც უფრო მეტად იქნება წარმოდგენილი ჩინური კაპიტალი საქართველოს ეკონომიკაში, მით უფრო მოზომილი, ფრთხილი და კომპლიმენტარული იქნება სხვა მსხვილი მოთამაშეების რეაქცია და დამოკიდებულება საქართველოსადმი.

ამ მხრივ, ერთი საკითხი იმსახურებს განსაკუთრებულ ყურადღებას.

„ქართული ოცნების“ წინასაარჩევნო პროგრამაში ლაპარაკი იყო სივრცით განვითარებაზე, მაგისტრალების, გვირაბების მშენებლობაზე, რაც მოითხოვს კოლოსალურ თანხებს, რისი მობილიზების შესაძლებლობა საქართველოს, მხოლოდ შიდა რესურსებზე დაყრდნობით, ბუნებრივია, არა აქვს.  პრობლემის გადაწყვეტის ოპტიმალური გზა იქნებოდა კონსორციუმის შექმნა, რომელიც მოიზიდავდა სახსრებს საქართველოს ტერიტორიაზე, მათ შორის კავკასიის მთავარ ქედზე, გზების, ხიდებისა და გვირაბების, სარკინიგზო ხაზების, ზოგადად, მსოფლიო დონის სატრანსპორტო-საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის შექმნაზე. საქართველო გეოგრაფიული მდებარეობით ევროპისა და ცენტრალური აზიის დამაკავშირებელი დერეფანია, რის გამოც მას გააჩნია აშკარა უპირატესობები იქცეს სავაჭრო, სატრანსპორტო და ლოჯისტიკის ცენტრად.  მიუხედავად ამისა, საქართველოს თანამედროვე გეოგრაფიული მდგომარეობის გამოყენება საგრძნობლად იზღუდება სათანადო საგზაო ინფრასტრუქტურის არარსებობის გამო. – ტერიტორიის ყოველ ერთ კვადრატულ კილომეტრ ფართობზე მაგისტრალური გზების სიგრძით საქართველო ჩამორჩება თურქეთს – 3-ჯერ, საბერძნეთს – 4-ჯერ, შვეიცარიას – 7-ჯერ… მდგომარეობა რამდენადმე გამოსწორდება ბაქო-თბილისის-ყარსის სარკინიგზო მაგისტრალის ექსპლუატაციაში შესვლის შემდეგ. ეს გზა პეკინიდან მომავალ სატვირთო მატარებლებს საშუალებას მისცემს ევროპაში დაახლოებით 20 დღეში ჩავიდნენ – რაც ფულისა და დროის დიდ რესურსს დაზოგავს. ყოველივე ეს უფრო რეალურსა და ქმედითს გახდის ჩინური მხარის ინიციატივით დაწყებულ გლობალური პროექტს „ერთი სარტყელი, ერთი გზა“, მათ შორის რკინიგზით ჩინეთიდან საქართველოს გავლით ევროპისაკენ  ტვირთბრუნვის ინტენსიფიკაციის მიმართულებით.

ამავე დროს, საქართველოს მდებარეობა ობიექტურად მოითხოვს სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარებას არა მარტო აღმოსავლეთისა და სამხრეთის, არამედ  დანარჩენი მიმართულებებითაც. ყოველივე ეს მოითხოვს უზარმაზარი სახსრების მობილიზებას, პირველ რიგში იმ ქვეყნებიდან, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან საქართველოს გეოგრაფიული მდგომარეობის გამოყენებით. შესაბამისი სახსრების მობილიზების, განკარგვის, ოპერირების ოპტიმალური მოდელი იქნებოდა საქართველოს საერთაშორისო ინფრასტრუქტურული კონსორციუმის ფორმირება ისეთივე ფორმატით, როგორიც ეს თავის დროზე ნავთობისა და გაზის რესურსებთან მიმართებაში გააკეთა ჰეიდარ ალიევმა და რომლის წევრებადაც მსოფლიოს წამყვანი ენერგეტიკული მოთამაშეები მოიწვია. ევროპული მიმართულებით საქართველოს პლაცდარმად გამოყენებისათვის ჩინეთმა აქტიური მონაწილეობა შეიძლება მიიღოს აღნიშნული კონსორციუმის ფორმირებასა და საქმიანობაში, ისევე როგორც მსხვილი (საქართველოს მასშტაბით) სხვა პროექტების რეალიზაციაში. ზემოხსენებული ახალი ჩინური ბანკის შემოსვლა საქართველოს საკრედიტო ბაზარზე ამ მიმართულებით ჩინეთის აქტიურობას უფრო ლოგიკურს, პერსპექტიულს და პროგნოზირებადს გახდიდა…

იოსებ არჩვაძე

რამდენიმე ხნის წინ თბილისში გაიმართა კონფერენცია, რომელიც შეიძლება ითქვას, უკვე ჩატარებული კვლევის განხილვას ეძღვნებოდა. აღნიშნული კვლევა ფრიდრიხ ებერტის ფონდთან ერთად, სტოკჰოლმში ცნობილი ანალიტიკური ცენტრის `სიპრის~ მკვლევარებმა ჩაატარეს და კვლევის საგანი გახლდათ ჩინეთის ახალი ინიციატივის შესაძლო გავლენა სამხრეთ და ცენტრალურ აზიასა და ჩინეთ-ევროკავშირის ურთიერთობებზე. თუმცა, კვლევაში არ იყო ნახსენები სამხრეთ-კავკასია, შესაბამისად, სწორედ ამ სიცარიელის შესავსებად გაიმართა ეს დისკუსია, რომელზეც მოწვეულები იყვნენ კვლევის ავტორები და ექსპერტები სამხრეთ კავკასიიდან, მათ შორის – აზერბაიჯანიდან და სომხეთიდან. ვიმსჯელეთ, რას უქადის ეს ინიციატივა ჩვენს ქვეყნებს. ზოგადად, შეიძლება ითქვას, რომ დღესდღეობით ამ საკითხთან დაკავშირებით, ბევრად მეტი შეკითხვა არსებობს, ვიდრე პასუხი, უფრო მეტიც, თავად ჩინეთშიც კი ექსპერტებმა და ანალიტიკოსებმა არ იციან, რა ხდება. მაგრამ ფაქტია, ჩინელებს ძალიან უნდათ უცხოეთში შექმნან ჩინური პროდუქციის გასაღების და თავისი მუშახელის დასაქმების ბაზრები, ვინაიდან, მათი ბიზნესის ზრდის 35–წლიანი მაღალტემპიანი გზა უკვე შეჩერდა, გაჩნდა ზემდეტი სიმძლავრეები, მაშინ როცა ადგილზე მოთხოვნა მცირდება და მოუწევთ მილიონობით მუშახელის სახლში გაშვება.

ამას გარდა, მართალია, თავად ჩინელები ამას უარყოფენ, მაგრამ უკვე საუბრობენ, რომ ჩინეთის ამ ინიციატივების უკან მოიაზრება გეოსტრატეგიული და სხვა მთელი რიგი მიზნებიც, თუმცა, ეს ჯერჯერობით მხოლოდ ვარაუდები და სპეკულაციაა და არანაირ ფაქტებზე არ არის დაფუძნებული. ჯერ მხოლოდ საწყის ფაზაზეა ამ ინიციატივის განხორციელება. მაგალითად, ერთ-ერთი პროექტი, რომელიც განხორციელდა ამ ინიციატივის ფარგლებში, არის 62–მილიონიანი პროექტი _ ჩინეთ-პაკისტანის ეკონომიკური დერეფანი. ასევე, პორტის პროექტი შრი-ლანკაში, ჩქაროსნული რკინიგზა ინდონეზიაში, ინდუსტრიული პარკი კამბოჯაში. რაც შეეხება საქართველოს, ჯერ ასეთი კონკრეტული მსხვილი პროექტების განხორციელება არ დაწყებულა.

აღსანიშნავია, რომ სამ ქვეყანას აქვს მსოფლიოში დიდი მასშტაბის ჰოსპიტალი-გემი, რუსეთს, აშშ-ს და ჩინეთს. გრენადაში რომ ვიყავი, მითხრეს, რომ ჩინელები ადგილობრივ მოსახლეობას უწევენ დახმარებას და ეს თავადაც ძალიან მოსწონთ, თავს იწონებენ. და აქ აშშ-ზე მეტად ჩინეთს იცნობენ. ჩინეთის აქტივობა მეტად ჩანს და მთელ რიგ ისეთ ფილანტროპულ პროექტებს უკავშირდება, როგორებიცაა უფასო ჰოსპიტალების, საცხოვრებლების, სპორტული მოედნების მშენებლობა. მოგეხსენებათ, ჰაიტი უღარიბესი ქვეყანაა და მაშინ, როცა აშშ-ის პროგრამები უფრო რაღაც უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის განვითარებას უკავშირდება, რაც მოგეხსენებათ უბრალო მაცხოვრებელს არ აინტერესებს, ჩინელები კონკრეტულად ეხმარებიან მათ.

ასე რომ, ეს ერთი სარტყელის ინიციატივა  ბევრად ადრე და გლობალური მასშტაბით ჩამოყალიბდა და მოიცავს კონკრეტულად ევრაზიის ტერიტორიას. რაც შეეხება ამ კონკრეტულ ინიციატივას, ჩინეთის ახალი ინიციატივა ყველა წინა ინიციატივისგან განსხვავდება. ჯერ ერთი იმიტომ, რომ მისი კონტურები ბუნდოვანია, ჯერჯერობით არ შეინიშნება ჩინეთის შორსმიმავალი გეოსტრატეგიული ან პოლიტიკური გეგმები. განსხვავებით დასავლური ფულისგან, რომელიც ძალიან მკაცრ წინაპირობებს ეფუძნება – დასავლეთისგან რომ დახმარება მიიღოს ქვეყანამ, ის უნდა აკმაყოფილებდეს დემოკრატიის, ადამიანის უფლებების მოთხოვნებს და .აშ. ანუ ძალიან ბევრი წინაპირობა უნდა შეასრულო, რომ დამხარების რესურსი მიიღო დასავლეთისგან. ჩინეთს ამდაგვარი მოთხოვნები არ აქვს და ამიტომ განსაკუთრებით მიმზიდველია ეს ინიციატივა ავტორიტარული რეჟიმებისთვის. თუმცა, დასავლეთში ღელავენ ამ ჩინური ინიციატივის გამო, ისინი ფიქრობენ, რომ ამან შეიძლება სიღრმისეული დემოკრატიის განხორციელებას საფრთხე შეუქმნას ჰიბრიდულ თუ ავტორიტარულ ქვეყნებში.

ზოგიერთი ქვეყანა, მაგალითად პაკისტანი მჭიდროდ თანამშრომლობს ჩინეთთან და დიდი მოლოდინიც აქვთ. ინდოეთიც მიიწვიეს ამ პროექტებში ჩასართავად, მაგრამ ინდოეთმა განაცხადა, რომ ამ ყველაფრის უკან მკაფიო იმპერიულ ზრახვებს ხედავს და მასში მონაწილეობას არ მიიღებს, რაც ამრავლებს ამ ინიციატივის ირგვლივ არსებულ ეკონომიკურ თუ პოლიტიკურ რისკებს, ვინაიდან, ინდოეთიც და ჩინეთიც ევრაზიის უდიდესი ბირთვული სახელმწიფოები არიან.

ზოგადად კი, ევრაზია ყოველთვის მნიშვნელოვანი იყო მსოფლიოსთვის, განსაკუთრებით ბოლო ათწლეულებში და ამ უზარმაზარი სივრცის სტაბლურობას გლობალური მშვიდობისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს როგორც დასავლეთისთვის, ასევე ჩინეთისთვის. ასევე მნიშვნელოვანია, თუ ვისი პირობით დამყარდება ეს სტაბილურობა. დასავლეთს მიაჩნია, რომ ჩინეთის ამ ინიციატივას შეუძლია ხელი შეუშალოს დასავლეთის წესებით ევრაზიაში სტაბილურობის დამკვიდრებას და ის აფრთხილებს თავის პარტნიორებს, მათ შორის ჩვენც, მოსალოდნელი რისკების შესახებ. ერთ-ერთ რისკად ასახელებენ თავად ამ პროექტის მასშტაბს, რომელიც იმდენად მასშტაბური და მრავალფეროვანია, რომ ჩინეთს შეიძლება მისი მართვა გაუჭირდეს. არადა, თუ ეს პროექტები ჩავარდა, ეს შელახავს ჩინეთის რეპუტაციას და უდიდეს პოლიტიკურ რისკებს გააჩენს მისთვის.

ისე კი, ძალიან ოპტიმისტები თუ ვიქნებით, საქართველოს შეუძლია არამარტო თავისი მდებარეობით, ზოგადად მისი გამჭრიახი დიპლომატიით და გონივრული პოლიტიკით ისეთი პოზიცია დაიკავოს, რომ ქვეყნებს შორის ერთგვარი ხიდის როლი შეასრულოს. რადგან ჩინეთს და ევროკავშირს ძალიან სჭირდებათ ერთმანეთი, ოღონდ ურთიერთობის მისაღებ პრინციპებზე ჯერ ვერ თანხდმებიან და თუ შეთანხმდნენ, შეიძლება საქართველოს როლიც გამოიკვეთოს. მეორე საკითხია, საქართველოს საგარეო პოლიტიკური პრიორიტეტებიდან და რუსეთთან ურთიერთობიდან გამომდინარე, პოლიტიკურად როგორ უნდა დავიკავოთ კორექტული პოზიცია. ამიტომ უნდა გავცეთ აქ პასუხი – ეწინააღმდეგება თუ თანხვედრაშია ეს ინიციატივა რუსეთთან, თუ საფრთხეს უქმნის მას? ამას გარდა, საინტერესოა, როგორი იქნება აშშ-ის ინტერესები. ხომ არ განმეორდება იგივე, როდესაც ჩვენს ირანთან ურთიერთობას აშშ ამუხრუჭებდა 90-იან წლებში და თუ ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა დაინახა გარკვეული საფრთხე, შეიძლება ანალოგიურად მოიქცეს. მაგალითად, როდესაც ჩვენ ვუერთდებოდით ჩინეთის მიერ შექმნილ ახალ დიდ ბანკს, აზიის საერთაშორისო საინვესტიციო ბანკს, რომელიც თითქოს ახალი მსოფლიო ბანკის ალტერნატივად ჩაიფიქრა ჩინეთმა, აშშ-ში მე მითხრეს პირად საუბარში, ფრთხილად იყავითო. ჩვენ, როგორც პატარა ქვეყანას, მაქსიმალურად დივერსიფიცირებული უნდა გვქონდეს საგარეო ურთიერთობები. ამიტომ მართალია, დიდი ვაჭრობის საექსპორტო პოტენციალი ჩვენ არ გვაქვს, მაგრამ ჩემი აზრით, ჩინეთთან თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულებაც შეიძლება გამოგვადგეს, თუ ჩვენი ეკონომიკა ამისთვის მზად იქნება, ისევე როგორც შეგვიძლია გამოვიყენოთ ევროკავშირთან თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულება, რომელსაც დღეს, ალბათ, 1%-ითაც ვერ ვიყენებთ. მართალია, ვამბობთ, რომ აუცილებლად უნდა მივაღწიოთ აშშ-თან თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ ხელშეკრულების გაფორმებას, მაგრამ საკითხავია რას შევიტანთ იქ?

რეფორმები, რომელიც ჩვენ გვჭირდება, დიდ დროს მოითხოვს, პოლიტიკურად რისკიანია და ძვირადღირებული, ამიტომ სანამ მზად არ ვიქნებით, ამ პოტენციალს ბოლომდე ვერ გამოვიყენებთ. ასე რომ, ზემოაღნიშნულმა დისკუსიამ კიდევ უფრო მეტი შეკითხვები დასვა, ვიდრე პასუხები გასცა ადრე არსებულ შეკითხვებს. ალბათ კიდევ გარკვეული დრო არის საჭირო, რათა გაირკვეს, უწერია თუ არა ქმედუნარიანობა ამ პროექტს და შემდეგ უფრო მეტად შეგვეძლება საუბარი, რა ეტაპზე როგორ მივიღოთ ჩვენთვის სასურველი შედეგი.

თუ ყველა უარყოფით ვარაუდს გვერდზე გადავდებთ, ეს ყველაფერი ინფრასტრუქტურული სისტემების ურთიერთკავშირს შეუწყობს ხელს. თუნდაც საინფორმაციო ტექნოლოგიები განვითარდება, უფრო მეტად ითანამშრომლებენ ეს ქვეყნები. ტურიზმმაც კი შეიძლება იხეიროს. მაგალითად, ახლახანს გაეროში ტურიზმის საერთაშორისო ორგანიზაციის ხელმძღვანელი ქართველი დიპლომატი გახდა. ტურიზმის საერთაშორისო ორგანიზაციას აქვს ე.წ. აბრეშუმის გზის პროგრამა და, ჩვენი თანამშრომლობის შემთხვევაში, შეიძლება ამ პროექტს ტურისტული კომპონენტიც დაემატოს.

ჩვენნაირ პატარა ქვეყანას სარგებლის მიღება შეუძლია სწორი უცხოური ივესტიციებით, ისევ და ისევ თუ სხვები არ დაგვამუხრუჭებენ და არ ჩავთვლით, რომ ის საინვესტიციო პირობები, რასაც ისინი გვთავაზობენ, ჩვენს პრინციპებს ეწინააღმდეგება.

ჩვენთან უცნაური ამბავი ხდება. ამდენი ხანია, რაც დამოუკიდებელი ქვეყანაა საქართველო და ერთი სერიოზული კვლევითი პროგრამა და ცენტრი არ არსებობს ან რუსეთთან, ან ჩინეთთან დაკავშირებით. არადა ეს მრავალასპექტიანი საკითხია, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს გარდამქმნელი გავლენა. ამ ყველაფერს კი საფუძვლიანი კვლევა სჭირდება. ინტერესი არსებობს, მაგრამ არ არის შესაბამისი რესურსი კონკრეტული კვლევების ჩატარების და სხვათა შორის, დონორებსაც არ აქვთ მისი მნიშვნელობა გაცნობიერებული, რათა ეს პრიორიტეტული მიმართულება დააფინანსონ, მაშინ როდესაც ათას სისულელეს აფინანსებენ. არადა, ბევრი დინტერსდებოდა ამ საკითხის კვლევით.

რა იცვლება საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოებისათვის აშშ-ში პრეზიდენტ ტრამპის არჩევის შემდეგ? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად საჭიროა გავაანალიზოთ ის ვითარება, რომელიც ჩამოყალიბდა აშშ-ს ყოფილი პრეზიდენტის ბარაკ ობამას ადმინისტრაციის მოქმედების წლებში (2009-2016). 2009 წლის იანვარში ინაუგურაციის შემდეგ პრეზიდენტმა ობამამ და მისმა ადმინისტრაციამ რადიკალურად შეცვალეს ე.წ. ,,ბუშის დოქტრინა’’, რომელსაც სხვანაირად ,,უნილატერალიზმსაც’’ უწოდებნენ. ამ დოქტრინის თანახმად (თვითონ ბუშის სიტყვებით) აშშ-ს: უნდა ერთნაირად მოეთხოვა პასუხი როგორც ტერორისტებისათვის, ისე იმ ქვეყნებისათვის, სადაც ტერორისტები აფარებდნენ თავს; უნდა ჩაბმულიყო ბრძოლაში ტერორისტებთან ,,ოკეანეების გაღმაც’’ მანამ, სანამ ისინი თავს დაესხმებოდნენ აშშ-ს; უნდა დაპირისპირებოდა შესაძლო მუქარას, მანამ, სანამ მოხდებოდა მუქარის მატერიალიზაცია და ,,უნდა გაევრცელებინა თავისუფლება და იმედი, როგორც ალტერნატივა მოწინააღმდეგის იდეოლოგიისა, რომელიც რეპრესიებზე და შიშზე იყო აგებული’’.  მთავარი კი ის იყო, რომ ბუშის დოქტრინის შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, თუ გაერო ან/და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები და აშშ-ს ტრადიციული მოკავშირეებიც არ დაუჭერდნენ მხარს აშშ-ს ინიციატივას, აშშ-ს უნდა ემოქმედა მარტო, ანუ ,,უნილატერულად’’.

პრეზიდენტ ობამას და მის ადმინისტრაციას მძიმე მემკვიდრეობა ერგოთ წილად. 2008 წელს აშშ-ში დაიწყო უდიდესი ფინანსური კრიზისი და რეცესია 1929 წლის დიდი დეპრესიის შემდეგ. უმძიმეს ტვირთს ორი დაუმთავრებელი და არაპოპულარული ომიც (ერაყსა და ავღანეთში) წარმოადგენდა. ასეთ ვითარებაში ობამამ რადიკალურად შეცვალა აშშ-ს საგარეო პოლიტიკა, და ახალი, ანუ ობამას დოქტრინის საფუძვლები თავის ნობელის ლექციაში ჩამოაყალიბა. ობამას დოქტრინის თანახმად აშშ ჩაერეოდა მის საზღვრებს გარეთ მიმდინარე პროცესებში მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ: ამას ექნებოდა საერთაშორისო სამართლით გამაგრებული საფუძველი; შედგებოდა შესაბამისი კოალიცია, რომლის ფარგლებში მონაწილეები ზუსტად განსაზღვრავდნენ კოალიციის ყოველი მონაწილის მოვალეობებს; თუ შესაბამისი ექსპერტები დაასაბუთებდნენ ოპერაციის არა მარტო აუცილებლობას, არამედ იმასაც, რომ რესურსები საკმარისია ოპერაციის გარანტირებული წარმატებისათვის. (აღსანიშნავია, რომ ობამამ შეინარჩუნა ბუშის თავდაცვის მინისტრი რობერტ გეიტსი თავის თანამდებობაზე ორნახევარი წლის განმავლობაში და თათბირებზე, როცა ,,ენთუზიასტები’’ ითხოვდნენ ახალი ძალოვანი ოპერაციების დაწყებას სადმე მსოფლიოში, გეიტსი კითხულობდა: ,,ხომ არ ჯობია, ჯერ დავასრულოთ ის ორი ომი, რომელიც ადრე წამოვიწყეთ, ვიდრე ახალ ომებში ჩავებმებით?’’)

რუსეთთან დაკავშირებით ობამამ წამოიწყო ე.წ. ,,ხელახალი ჩატვირთვის’’ პოლიტიკა და თანამიმდევრულად ახორციელებდა მას. საგულისხმოა, რომ ეს პოლიტიკა მან წამოიწყო მაშინ, როდესაც მსოფლიო ჯერ კიდევ შეძრული იყო ,,პატარა ომით’’ (იხ. რონ ასმუსის წიგნი): 2008 წლის აგვისტოში სააკაშვილის მიერ განხორციელებულმა სამხედრო-პოლიტიკურმა ავანტიურამ საშუალება მისცა რუსეთის მთავრობას განეხორციელებინა საქართველოს ოკუპაცია, განეთავსებინა აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში სამხედრო ბაზები და ეცნო საქართველოს ეს ძირძველი რეგიონები დამოუკიდებელ სახელმწიფოებად. ამან მთლიანად დაამსხვრია დასავლეთში ცივი ომის დასრულებისა და სსრკ-ს დაშლის შემდეგ დამკვიდრებული აზრი მსოფლიოში ახალი წესრიგისა და ,,ხელშეუხებელი წითელი ხაზების შესახებ’’.

ბუნებრივია, ,,ხელახალი ჩატვირთვის პოლიტიკას’’ და მთლიანად ობამას დოქტრინას აშშ-ს გავლენიანი პოლიტიკური ელიტების ნაწილის უმწვავესი კრიტიკა მოჰყვა – ობამას ბრალს სდებდნენ იმაში, რომ უბრძოლველად თმობდა აშშ-ს მსოფლიო ლიდერის პოზიციას არადემოკრატიული ძალების სასარგებლოდ.

ბუში და მისი ადმინისტრაცია ფერად რევოლუციებს ბუშის დოქტრინის რეალიზების ეტაპებად განიხილავდნენ. ამ რევოლუციების ერთი-მეორის მიყოლებით ,,გაფერმკრთალების“ ფონზე საქართველო და სააკაშვილი ერთადერთ წარმატებულ ისტორიად განიხილებოდა. ამერიკელი პოლიტოლოგების აზრით, ბუშის ადმინისტრაციის ბოლო წლებში სააკაშვილი ,,თავისუფლების და იმედის გავრცელების“ ერთადერთ ,,სარეკლამო ბიჭუნად“ იქცა. სიტუაცია შეიცვალა უცებ და ძალიან მკვეთრად 2008 წლის აგვისტოს დღეებში, როცა ბუშმა ნადვილ ღალატად და მოტყუებად მიიჩნია სააკაშვილის ავანტიურა. (ცნობილია, რომ ბუში მაშინ ურჩევდა სარკოზის, რომ ის არც ჩასულიყო თბილისში, ვინაიდან ამას, ბუშის აზრით, არავითარი აზრი აღარ ჰქონდა). მანამდე კი სააკაშვილი ხშირად ურეკავდა ბუშს და ხშირად ხვდებოდა მას. შედარებისათვის საკმარისია გავიხსენოთ, რომ ობამამ მიიღო სააკაშვილი მხოლოდ 2011 წელს და მხოლოდ იმის შემდეგ, რაც სააკაშვილმა დააკმაყოფილა აშშ-ს მოთხოვნა და დათანმხდა რუსეთის გაწევრიანებას მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში. (დასავლეთელი ანალიტიკოსები მაშინ აღნიშნავდნენ, რომ აშშ-ს ადმინისტრაცია დაპირდა სააკაშვილს ბუშის შეხვედრას სწორედ ამ მოთხოვნის შესრულების შემთხვევაში. აღსანიშნავია, რომ არც აშშ და არც რუსეთი არ ითხოვდნენ სააკაშვილისაგან იმ სამარცხვინო და მოღალატურ ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერას – ეს თვითონ სააკაშვილის ინიციატივა იყო!);

2010 წელს მოსკოვში ყოფნისას ობამამ განაცხადა, რომ ნატო არასოდეს მიიღებდა თავის რიგებში ისეთ ქყვეყანას, რომელიც საკუთარ საგარეო პოლიტიკას რუსეთთან კონფრონტაციაზე ააგებდა და რომ ნატოს ამოცანაა მჭიდრო თანამშრომლობა და არა დაპირისპირება რუსეთთან.

ობამას დოქტრინის უმძიმესი გამოცდა იყო რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსია და დონეცკსა და ლუგანსკში ბრძოლების გაჩაღება. მაშინ გამართულ ერთ–ერთ თათბირზე ობამამ აღნიშნა, რომ მას რომ თავში მოსვლოდა მექსიკაში ან კანადაში შეჭრა, ამას ვერავინ აღუდგებოდა წინ. ამის შემდეგ მან უარი თქვა უკრაინისათვის ყველა ტიპის სამხედრო დახმარებაზე რადარებისა და ღამის ხედვის ხელსაწყოების მიწოდებისა და უკრაინელი სამხედროების წვრთნის გარდა. სახელმწიფო მდივანი კერი კი ამის შემდეგ რეგულარურად სტუმრობდა რუსეთს და, მაგალითად, პუტინთან სოჭში შეხვედრის შემდეგ საჯაროდ მოსთხოვა უკრაინის ხელისუფლებას მინსკის ხელშეკრულების პირობების დაცვა. ობამას ამ მოქმედებას ისევ მკაცრად აკრიტიკებდნენ. მაგალითად სენატორი მაკკეინი (სხვებთან ერთად) ითხოვდა უკრაინისათვის ლეტალური იარაღის მიწოდებას და აცხადებდა, რომ მას რცხვენია, რომ ის ამერიკელია და რცხვენია, რომ აშშ-ს ობამასმაირი პრეზიდენტი ჰყავს..

განსაკუთრებით აღსანიშნავია, რომ ყირიმის ანექსიის დღეებში, როდესაც აშშ-ს კონგრესში გაისმა განცხადებები, რომ ანექსიის შემთხვევაში საქართველოს მაშინვე მისცემდნენ ნატოში გაწევრიანების სამოქმედო გეგმას, ანუ MAP-ს, ობამამ  განაცხადა, რომ არც უკრაინა და არც საქართველო საერთოდ არ იდგენენ იმ გზაზე, რომელიც ამ ქვეყნებს ნატოსკენ მიიყვანდა და, შესაბამისად, MAP–ის მიცემაც საერთოდ არ იდგა დღის წესრიგში. ამ პოზიციით ობამამ გადაარჩინა საქართველო მნიშვნელოვან კრიზისს, ვინაიდან, რუსეთის მთავრობის განცხადებით, საქართველოსათვის MAP–ის მინიჭების შემთხვევაში, რუსეთის მთავრობა ამას მკვეთრი და კონკრეტული ზომებით უპასუხებდა. მთელი პასუხისმგებლობით ვაცხადებ, რომ ასეთი ზომების ნუსხაში შედიოდა როგორც აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის სრული ფორმალური ანექსია, ასევე რუსეთის სახედრო ჯარების დაბრუნება საქართველოს ტერიტორიაზე იქ, სადაც ბაზები ადრეც იყო (მაგ. ახალქალაქში) და ა.შ.  ვითარების დინამიკის კვალობაზე რუსეთი იმ ზომას მიმართავდა, რომელსაც საჭიროდ მიიჩნევდა. იმ დღეებში ვკითხე საქართველოში მყოფ რამდენიმე დასავლეთელ დიპლომატს და ექსპერტს, თუ როგორი იქნებოდა დასავლეთის რეაგირება საქართველოს მიმართ რუსეთის მხრიდან ახალი, კონკრეტული და მკვეთრი ზომების გატარების შემთხვევაში და ყველამ აღნიშნა, რომ დასავლეთის რეაგირება იქნებოდა ბევრად უფრო სუსტი იმაზე, რაც დასავლეთმა მოახდინა ყირიმის ანექსიაზე – ანუ რეალურად ნულის ტოლი.

ყირიმის ანექსიის შემდეგ პუტინმა არაერთხელ განაცხადა, რომ საჭიროების შემთხვევაში მისი არმია სულ რამდენიმე საათში აიღებდა ბალტიის ქვეყნების დედაქალაქებს, ვარშავას და ა.შ. დასავლეთის სამხედრო ექსპერტები ადასტურებდნენ, რომ რუსეთის არმიას ეს ნამდვილად შეუძლია, ვინაიდან მისი დიდი კონტინგენტი განთავსებულია ამ ქვეყნების საზღვრებთან, ხოლო ,,ახალი ნატოელების’’ ტერიტორიაზე ნატოს ჯარები არ დგას, ვინაიდან ნატო შეთანხმდა რუსეთთან, რომ ამ ქვეყნების ნატოში გაწევრიანების შემთხვევაში ნატოს ჯარები არ განთავსდებოდნენ მათ მიწაზე. ვითარების შეცვლა დაიწყო ნატოს უელსის სამიტიდან 2014 სექტემბერში. ახალი ნატოელები კატეგორიულად მოითხოვდნენ ჯარების განთავსებას თავის ტერიტორიაზე და საჯაროდ სდებდნენ ნატოს ბრალს იმაში, რომ მას არ უნდა წესდების მე-5 პუნქტის შესრულება და საკუთარი წევრების დაცვა გარე აგრესიის შემთხვევაში. უელსის სამიტზე პრინციპულად გადაწყდა ნატოს შეზღუდული კონტინგენტის განთავსება ამ ქვეყნებში, ხოლო 2016 წლის ვარშავის სამიტზე ეს გადაწყვეტილება უფრო დაკონკრეტდა. აღსანიშნავია ორი რამ: პირველი – აშშ-ს ადმინისტრაციას არ ჰქონდა პროქატიური პოზიცია ამ სამიტებზე. ის არ გამოდიოდა ინიციატორად და არავისზე ახდენდა ზეწოლას. (შედარებისათვის: ბუში მართლაც იბრძოდა მთელ თავის დელეგაციასთან ერთად ნატოს ბუქარესტის 2008 წლის აპრილის სამიტზე საქართველოსათვის მაპის მინიჭებისათვის და შედეგად, იმ პირობებში, როდესაც ნატოს მთავარი წევრებიდან სხვა არავინ იბრძოდა, არამედ ზოგი მეტად, ზოგი ნაკლებად, ანგარიშს უწევდა აშშ-ს მოთხოვნას, სამიტმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომელმაც დიდად შეუწყო ხელი 2008 წლის აგვისტოს ტრაგედიას). მეორე კი ის არის, რომ ნატო განათავსებს ბალტიის და სხვა ახალი ნატოელების ტერიტორიაზე სრულიად სიმბოლურ კონტინგენტს და შეიარაღებას. ასეთი სამხედრო ძალა ვერანაირად ვერ შეაკავებს რუსეთის არმიას მისი მხრიდან მასირებული შეტევის შემთხვევაში, მაგრამ მას დიდი პოლიტიკური მნიშვნელობა აქვს. აგრესიის შემთხვევაში რუსეთის არმიას მოუწევს ნატოს ჯარისკაცების დახოცვა და რუსეთის მთავრობამ იცის, რომ მაშინ ნატო სრული ძალით მოქმედებს, ხოლო ნატოს სრული ძალა ბევრჯერ აღემატება რუსეთის ამჟამინდელ სამხედრო პოტენციალს. როგორც აღნიშნა გულახდილ საჯარო განცხადებაში სერგეი ივანოვმა (იმ დროს პუტინის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელმა), რუსეთი ნატოსთან შედარებით ისეთივე სუსტია, როგორც პატარა ფინია სპილოსთან შედარებით (გავიხსენოთ, რატომ უყეფდა ფინია სპილოს კრილოვის ცნობილ იგავ-არაკში) და რომ რუსეთისათვის ნატოსთან სამხედრო დაპირისპირება ნამდვილი თვითმკვლელობა იქნებოდა.

უელსის და ვარშავის სამიტზე საერთოდ არ განხილულა საქართველოსათვის MAP–ის მიცემა, მაგრამ გადაწყდა, რომ ნატო ჩართავდა საქართველოს სხვადასხვა ღონისძიებებში. ობამას ადმინისტრაციამ კი განაგრძო საქართველოსთან ინსტიტუციონალური თანამშრომლობის განვითარება.

რუსეთის მთავრობის რეაგირება ნატოს სამიტების გადაწყვეტილებაზე მწვავე იყო. მიუხედავად ნატოს მიერ სამხედრო თვალსაზრისით გადადგმული ნაბიჯების სრული სიმბოლურობისა, რუსული მთავრობა აცხადებდა, რომ ნატო დგამს მტრულ ნაბიჯებს რუსეთის მიმართ, რომ ნატოს მოქმედება ემუქრება რუსეთის უსაფრთხოებას, რომ დასავლეთს უნდა ისევ დააჩოქოს რუსეთი და ა.შ. და რომ რუსეთი არც ერთ ასეთ ნაბიჯს არ დატოვებს კონკრეტული და ადეკვატური პასუხების გარეშე. საგულისხმოა, რომ ცნობილ რუს პოლიტოლოგებს შორის არაერთმა განაცხადა, ისევე, როგორც წლების წინათ, რომ ნატოს რუსეთის მტრად გამოცხადება არის სრულიად არაადეკვატური, ვინაიდან ნატო არავითარ შემთხვევაში არ დაესხმება თავს რუსეთს; რომ მსოფლიოში ძალთა ამჟამინდელი განაწილების პირობებში  ნატო არის რუსეთის ბუნებრივი მოკავშირე და მზად არის ამ მოკავშირეობისათვის, ხოლო რუსეთისათვის ნამდვილი გარე საფრთხეები სულ სხვა მიმართულებიდან იკვეთება და ა.შ., მაგრამ რუსეთის ხელისუფლებამ, ცხადია, არ შეცვალა და არც ცვლის თავის პოზიციას. რუსეთის მთავრობის მოტივაციაზე ბევრი დაიწერა და ჩვენი ანალიზისათვის ეს ამჟამად არც არის არსებითი. მნიშვნელოვანი კი არის ის, რომ მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ნატოს ღონისძიებებში ჩართულობა და სამხედრო ინსტიტუციონალური თანამშრომლობა აშშ-თან ატარებს სრულიად სიმბოლურ ხასიათს, რუსეთის მთავრობამ ამას საკმაოდ დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა.

მოკლედ ფაქტობრივ ვითარებაზე: ბოლო წლების განმავლობაში საქართველო ჩაერთო ნატოს შავი ზღვის უსაფრთხოების სტრატეგიაში და განაცხადა მზაობა ამ მიზნით ნატომ გამოიყენოს ჩვენი სახმელეთო, საზღვაო და საჰაერო ინსფრასტრუქტურა. ამა წლის მაისში დაიგეგმა ნატოს საპარლამენტო ასამბლეის თბილისში გამართვა. გაიხსნა ნატო-საქართველოს ე.წ. ერთობლივი სასწავლო-მოსამზადებელი ცენტრი (სინამდვილეში ისეთივე ცენტრია, როგორც ადრე არსებული, უბრალოდ, გათვალისწინებულია ნატოს პედაგოგების მცირე მონაწილეობა). საქართველო მიუერთდა ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალებს (ამისათვის მხოლოდ ერთი, 130 სამხედროსაგან შემდგარი რაზმია გამოყოფილი). 2015 წლიდან საქართველოში უფრო აქტიურად ტარდება სამხედრო წვრთნები ნატოს წევრ ქვეყნებთან ერთად. 2015 წლის მაისში პირველად ჩატარდა საქართველოს და აშშ-ს ორმხრივი სამხედრო წვრთნები ,,Noble Partner’’. მას შემდეგ ასეთი წვრთნები ყოველწლიურად ტარდება და ამისათვის საქართველოში დროებით შემოყავთ ამერიკული ჯავშანტექნიკა, ტანკების ჩათვლით, ბულგარეთიდან და რუმინეთიდან.

რუსეთის მოქმედებიდან ჩანს, რომ რუსეთის მთავრობა თავს ვალდებულად მიიჩნევს, საქართველოს ნატოსთან და აშშ-თან სამხედრო თანამშრომლობის ყოველ ფაქტზე კონკრეტული რეაგირება მოახდინოს და საპასუხო ზომა მიიღოს. რუსეთის მთავრობის რეაგირება არ შემოიფარგლება მთავრობის წარმომადგენლების ხისტი განცხადებებით – საქართველოს ნატოსთან და აშშ-თან თანამშრომლობის მოყვანილი ფაქტების კვალდაკვალ რუსეთის პრეზიდენტ პუტინის განკარგულებით სამხრეთ ოსეთის სამხედრო ძალები რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში იქნა შეყვანილი. მისივე განკარგულებით სამხრეთ ოსეთის სამხედრო ოლქის შტაბის უფროსის პირველ მოადგილედ, რუსეთის გმირი, გენერალ-ლეიტენანტი მიხეილ ტეპლინსკი დაინიშნა. გარდა ამისა, რუსეთმა გუდაუთის სამხედრო ბაზაზე დამატებით შეიყვანა C-300-ის ტიპის სარაკეტო დანადგარები. ფაქტია, რომ კრემლი აფაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის ტერიტორაიზე თავის სამხედრო ბაზებს კიდევ უფრო აძლიერებს და ეს გაძლიერება ნამდვილად არ ატარებს სიმბოლურ ხასიათს. აღსანიშნავია, რომ ცოტა ხნის წინათ რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა სერგეი ლავროვმა იმედი გამოთქვა, რომ „ანკარასთან მოსკოვის ორმხრივი ურთიერთობების ეტაპობრივი აღდგენა და კოოპერაცია წაადგება მშვიდობასა და სტაბილურობას სამხრეთ კავკასიაში“. ეს განცხადება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინებით, რომ თურქეთის დე-ფაქტო ერთპიროვნული მმართველი ერდოღანი ბოლო დროის განმავლობაში ღიად უპირისპირდება დასავლეთს, ხშირ შემთხვევაში აღარ ერიდება პირდაპირ საჯარო მუქარებს დასავლეთის მისამართით, ხოლო ერდოღანის მიერ თურქეთის გენერალიტეტის ხუთჯერ (!) ჩატარებულმა წმენდამ პრაქტიკულად ნულამდე დაიყვანა ნატოს მომხრეთა გავლენა თურქეთში. აქვე გავიხსენოთ, რომ ჯერ კიდევ 2008 წლის აგვისტოში სააკაშვილის მიერ სამხედრო-პოლიტიკური ავანტიურის წამოწყებისთანავე, ერდოღანი ჩაფრინდა მოსკოვში და შემდეგ ნატოს წევრი თურქეთი რამდენიმე დღის განმავლობაში აყოვნებდა აშშ-ს სამხედრო გემების შემოშვებას შავ ზღვაში). ამ ყველაფრის გათვალისწინებით ლავროვის განცხადება ნიშნავს იმას, რომ რუსეთი მოელაპარაკა თურქეთს, რომ ნატოს მიერ „შავი ზღვის უსაფრთხოების სტრატეგიის“ განხორციელებას რუსეთი და თურქეთი თავის კოორდინირებულ მოქმედებას დაუპირისპირებენ და რომ მათი მოქმედება საქართველოს მიმართ ასევე კოორდინირებული იქნება.

ზოგიერთ რუს ექსპერტს მიაჩნია, რომ ნატოსთან და ამერიკასთან სამხედრო თანამშრომლობით საქართველოს მთავრობა, რომელიც საჯარო გამოსვლებში აღარ ითხოვს ნატოსგან MAP–ს, ხაზს უსვამს, რომ მისი არც ერთი მოქმედება და დასავლეთთან ურთიერთობა არ არის მიმართული რუსეთის წინააღმდეგ, რომ ყველაფერს აკეთებს რუსეთთან ურთიერთობის ნორმალიზაციისათვის და ა.შ., სინამდვილეში ამით ნიღბავს იმას, რომ უკვე ორ წელიწადზე მეტია, რაც საქართველო ფაქტობრივად ჩართულია ობამას მიერ წამოწყებულ რუსეთის შეკავების პოლიტიკის განხორციელებაში, და რომ ამას რუსეთის მთავრობა არ დატოვებს რეაგირების გარეშე.

დონალდ ტრამპის აშშ-ს პრეზიდენტად არჩევას რუსეთის პოლიტიკური ელიტა ზარ-ზეიმით შეხვდა. ცნობილ ლოზუნგს ,,крымнаш’’ – ,,трампнаш’’ დაემატა. რუსეთში და დასავლეთშიც ექსპერტების ნაწილი აცხადებდა, რომ ტრამპის ,,პრორუსული’’ და,  რაც მთავარია, პროპუტინისეული განწყობა განაპირობებდა იმას, რომ ტრამპი დაუთმობდა რუსეთს სრულ ბატონობას მთელ პოსტსაბჭოურ სივრცეში; რომ ტრამპის ღია სკეპტიკური და ხისტი განცხადებები ნატოზე, როგორც მოძველებულ ორგანიზაციაზე და იმაზე, რომ ევროპელებმა თვითონ უნდა უზრუნველყონ საკუთარი უსაფრთხოება, ნიშნავდა ნატოში ქაოსური პროცესების დაწყებას და ნატოს დაუძლურებას, რაც კიდევ უფრო გაუზრდიდა რუსეთის მთავრობას თავისუფლების ხარისხს, არა მარტო პოსტსაბჭოურ სივრცეში, არამედ მთელ მსოფლიოში. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთმა ცნობილმა პოლიტოლოგმა თავიდანვე აღნიშნა, რომ ტრამპის ადმინისტრაცია, მით უფრო იმ ფონზე, რომ რესპუბლიკელებმა უმრავლესობა მოიპოვეს კონგრესშიც და სენატშიც, არავითარ შემთხვევაში არ იქნება უფრო რბილი თავის საგარეო პოლიტიკაში და რუსეთთან ურთიერთობაში, ვიდრე ობამას ადმინისტრაცია იყო. ეს პროგნოზი მალე გამართლდა. აშშ-ში განვითარდა დიდი სკანდალი და დაიწყო გამოძიება იმის დასადგენად, რა დონეზე თანამშრომლობდა ტრამპის გუნდი რუსეთის მთავრობასთან და ამ სკანდალის გრადუსი მხოლოდ მატულობს. ტრამპის მიერ დანიშნული მაღალჩინოსნები ერთიმეორის მიყოლებით აკეთებენ უფრო ხისტ განცხადებებს რუსეთის მიმართ და უყენებენ რუსეთს უფრო ხისტ მოთხოვნებს, ვიდრე ეს კეთდებოდა ობამას დროს. პირადად ტრამპის რეიტინგი ახლადარჩეული პრეზიდენტისათვის უპრეცედენტოდ დაეცა და ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ მას უწევს და კიდევ უფრო მეტად მოუწევს იმის მტკიცება, რომ ის უფრო ანტირუსულად არის განწყობილი, ვიდრე მისი ადმინისტრაციის წევრები. ეს ყველაფერი კი იმას ნიშნავს, რომ აშშ არ შეამცირებს თავის ინსტიტუციონალურ თანამშრომლობას სამხედრო სფეროში საქართველოსთან და არც ნატო არ შეზღუდავს საკუთარი ინიციატივით საქართველოს ჩართულობას ნატოს პროგრამებში. მაგრამ ნიშნავს კი ეს ყველაფერი საქართველოს მეტ დაცულობას? პარადოქსი ის არის, რომ სამხედრო თანამშრომლობა დასავლეთთან, რომელიც ნამდვილად არ გასცდენია სრულიად სიმბოლურ მასშტაბს (ამაში არ ვგულისხმობთ ქართული კონტინგენტის მონაწილეობას ნატოს სამშვიდობო ოპერაციებში, რაც ნამდვილად არ არის სიმბოლური ოდენობისა), იმ შემთხვევაშიც კი, რომ მნიშვნელოვნად გაიზარდოს, მხოლოდ შეამცირებს ჩვენი უსაფრთხოების დონეს. ვინაიდან დასავლეთი არ (და ვერ) დაიცავს საქართველოს და როგორიც უნდა იყოს რუსეთის ,,კონკრეტული საპასუხო ზომები’’, ამ წერილში უკვე ნახსენები ზომების ჩათვლით, დასავლეთი შემოიფარგლება მხოლოდ ისეთი რეაგირებით, რომელიც ბევრად უფრო სუსტი იქნება, ვიდრე დასავლეთის რეაგირება რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიაზე 2014 წელს. ბუნებრივად ისმის კითხვა: ხომ არ ჯობია საქართველოს მთავრობამ აუხსნას ეს ყველაფერი დასავლეთელ მეგობრებს, რომელთა დიდი ნაწილი შვებით მიიღებს იმას, რომ საქართველოს სახით ,,მუდმივი თავის ტკივილი’’ მოშორდათ. (ნატოს თანამშრომლებისაგან და უცხოელ ექსპერტებისაგან ვიცი, როგორი შვებით შეხვდნენ ნატოს შტაბ-ბინაში ბრიუსელში უკრაინის მაშინდელი პრეზიდენტის იანუკოვიჩის გადაწყვეტილებას, რომ უკრაინას აღარ უნდოდა გაწევრიანება ნატოში). პარადოქსის მეორე მხარე ის არის, რომ ესეც არ გაზრდის საქართველოს უსაფრთხოებას, ვინაიდან ასეთ შემთხვევაშიც რუსეთის მთავრობისათვის ნატოს ნებისმიერი ნაბიჯი ან განცხადება, თუნდაც საქართველოსთან არანაირად არ დაკავშირებული, შეიძლება საკმარის საბაბად იყოს გამოყენებული ,,კონკრეტული საპასუხო ზომების მისაღებად’’ ყველა იმ რეგიონში, სადაც კი ამას მიზანშეწონილად მიიჩნევენ, ჩვენი რეგიონი კი რჩება ერთერთ ყველაზე მიმზიდველად ასეთი საპასუხო მოქმედებებისათვის. საქართველოს მთავრობა (ახლანდელიც და სხვაც) ამ ისტორიულ ეტაპზე მოკლებულია საშუალებას, ნორმალურად დაელაპარაკოს რუს კოლეგებს იმ პირობებზე, რომლებიც ორივე მხარისათვის მისაღები იქნებოდა რუსეთის ხელისუფლების შეუვალი პოზიციის გამო. ეს პოზიცია კი იმაში მდგომარეობს, რომ ნებისმიერი ასეთი მოლაპარაკების დაწყებას წინ უნდა უძღოდეს საქართველოსა და რუსეთს შორის დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენა. ამ აღდგენისათვის კი საჭიროა აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობის ცნობა, შესაბამისი ხელშეკრულებების გაფორმება და ა.შ. ეს კი ის პირობებია, რომელთა შესრულებაზე საქართველოს ვერცერთი ხელისუფლება ვერ დათანხმდება. ამრიგად შექმნილი ვითარება მეტად ზღუდავს საქართველოს ნებისმიერი მთავრობის კონსტრუქციულ მოქმედებას. დაბოლოს: 2008 წლის დასაწყისიდან, რუსეთთან ურთიერთობის გამწვავების კვალობაზე, ქართველი ექსპერტები და პოლიტოლოგები, მათ შორის ყველაზე კარგები, ერთხმად აცხადებდნენ, რომ რუსეთი არავითარ შემთხვევაში არ სცნობდა აფხაზეთის და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობას, იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ ეს გაცილებით მეტ პრობლემას და ზიანს მოუტანდა რუსეთის სახელმწიფოს, ვიდრე რაიმე პოზიტივს. ჩემს გამოსვლებში მთლიანად ვეთანხმებოდი კოლეგების ამ არგუმენტს, მაგრამ იქვე ვაცხადებდი, რომ რუსეთის პოლიტიკური ელიტა, იმ შემთხვევაში, თუ მიიჩნევს, რომ მის რეიტინგს და მისი ძალაუფლების კონსოლიდაციას ეს წაადგება, არავითარ ანგარიშს არ გაუწევს ე.წ. ეროვნულ, ანუ სახელმწიფო ინტერესებს და მაშინვე სცნობს საქართველოს ამ ძირძველი რეგიონებს დამოუიდებელ სახელმწიფოებად. 2012 წელს უცხოელ ჟურნალისტებთან საუბარში განვაცხადე, რომ მოდის დრო, როდესაც პუტინი, მისი პირადი ინტერესებიდან გამომდინარე, იძულებული იქნება სცნოს ყირიმი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ, ან მისი ანექსია მოახდინოს. ამ სწორი პროგნოზების გაკეთების საშუალებას რუსეთის პოლიტიკური ელიტის ინტერესების ცოდნა მაძლევდა. დღეს კი მინდა გავიმეორო ის, რაც 2008 წლის შემდეგ არაერთხელ მითქვამს: დიდია ალბათობა იმისა, რომ დღეიდან დაწყებული, ვიდრე პუტინის 2018 წელს რუსეთის პრეზიდენტად არჩევნებამდე, რუსეთმა დააკმაყოფილოს სამხრეთ ოსეთის მოსახლეობის თხოვნა შეუერთდეს ჩრდილო ოსეთს, სადაც ეთნიკური ოსების აბსოლუტური უმრავლესობა ცხოვრობს, და ასეთი ფორმით მოახდინოს სამხრეთ ოსეთის ანექსია და ეს განპირობებული იქნება არა საქართველოს დასავლეთთან თანამშრომლობით, არა დასავლეთის მიერ რუსეთის შეკავებისაკენ მიმართული პოლიტიკით, არამედ სულ სხვა – არა მარტო საქართველოს მთავრობაზე, არამედ დასავლეთის მოქმედებისაგან სრულიად დამოუკიდებელი მიზეზების გამო…

პეტრე მამრაძე

ლიტერატურა:

,,No Way to Treat Our friends, Recasting Recent US Georgian Relations’’, A.Cooley, L.Mitchell, Washington Quarterly, January, 2009;

“The Obama Doctrine”: The Atlantic’s Exclusive Report on the U.S. President’s Hardest Foreign Policy Decisions, Jeffrey Goldberg, The Atlantic, March 10, 2016;

https://www.foreignaffairs.com/articles/2015-12-07/obamas-way, Obama Way, The President in Practice, Fred Kaplan, The Foreign Affairs, January/February 2016;

TRUMP, PUTIN, AND THE NEW COLD WAR, ANNALS OF DIPLOMACY, Group of Authors, March 6, 2017 ISSUE

http://www.globalaffairs.ru/number/Tramp-ne-takoi-milyi-politik-kak-Obama-18560; «Трамп не такой милый политик как Обама», Э.Люттвак, Е. фон Шуберт, 1 февраля, 2017г.;

сarnegie.ru/2017/03/21/ru-pub-68379, Andrew Weiss, «Большой сделки не будет и воспринимать это надо спокойно», 21 марта 2017 г.