ინფლაციაზე გავლენას მრავალი ფაქტორი ახდენს – შიდა და გარე, წმინდა ეკონომიკური და პოლიტიკური, სოციალური და ფსიქოლოგიური, სეზონური, ადმინისტრაციული, რეგიონული, ფორსმაჟორული და ა.შ. დიდია ამ ინდიკატორის ფორმირებაში დასახელებულ ფაქტორებთან ერთად წმინდა ფსიქოლოგიური ფაქტორების (ეკონომიკური განწყობები, მოლოდინები, შიშები, განცდები და ა.შ.) როლიც. ინფლაცია, როგორც ეკონომიკური კატეგორია, ფაქტობრივად, უნიკალური ეკონომიკური ინდიკატორია, რომლის სიდიდეზე გავლენას ახდენს არა მარტო (და არა იმდენად) ეკონომიკის არსებული მდგომარეობა, არამედ ის, თუ რას ფიქრობს და განიცდის ადამიანთა ძირითადი მასა ეკონომიკაზე, ფასებზე და მათ მომავალზე. ინფლაციური მოლოდინი ამ მხრივ დიდი სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური  მუხტის მატარებელი ინდიკატორია.

ამასთან, არსებობს მთელი რიგი ფაქტორებისა და გარემოებებისა, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს თავად ინფლაციაზე არა იმდენად ეკონომიკის არსებული მდგომარეობის, ან მოსახლეობის ინფლაციური მოლოდინების მიხედვით, არამედ მათი ინდივიდუალური ქცევის მოდელისა და განსაზღვრული ინსტიტუტებისადმი დამოკიდებულებისა და ვალდებულებების გათვალისწინებით. ჩვენ აქ მხედველობაში გვაქვს მოსახლეობის  დამოკიდებულების შემდეგი ორი სახე: თამაშდამოკიდებულება (ე.წ. გემბლინგი) და დამოკიდებულება საკრედიტო დაწესებულებებისადმი (კონკრეტულად, კომერციული ბანკებისადმი დავალიანების ზრდა). ბევრ შემთხვევაში სწორედ ხსენებული დამოკიდებულებები განსაზღვრავენ მნიშვნელოვანწილად ინფლაციის ფაქტობრივ დონეს, ვიდრე საქონელ-წარმომადგენელთა წონები და ამ წონების ცვალებადობის მასშტაბები.

ეს უკანასკნელი გარემოება შემთხვევით არ გვიხსენებია. – საქმე იმაშია, რომ  იმისდა მიხედვით, თუ როგორაა წარმოდგენილი ამა თუ იმ საქონლის წონა საქონელ-წარმომადგენელთა კალათაში (დღეისათვის სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურს ამ კალათაში სამასამდე საქონელი და მომსახურება ყავს შეყვანილი), ამან შეიძლება უდიდესი გავლენა მოახდინოს ინფლაციის სიდიდეზე. ამის კარგი მაგალითია 2010 წლის ფაქტობრივი ინფლაცია (დეკემბერი – წინა წლის დეკემბერთან შედარებით – 11.2 პროცენტი). – ამ წელს სურსათის წონა ინფლაციის გასაანგარიშებელ საქონელ-წარმომადგენელთა კალათაში იყო 40 პროცენტი, მაშინ როდესაც ევროკავშირში ანალოგიური მაჩვენებელი შეადგენდა მხოლოდ 16.8 პროცენტს. საქართველოში 2010 წელს სურსათი გაიზარდა 31 პროცენტით, შესაბამისად, სურსათის გავლენა ინფლაციის საერთო დონეში იყო: 31% * 0.40 = 12.4 (პროცენტი). საქართველოში რომ სურსათს ისეთივე დაბალი წონა ჰქონოდა, როგორიც ევროკავშირის ქვეყნებში აქვს (16.8%), მაშინ ინფლაციის ფაქტობრივი დონე არსებულთან შედარებით 7.2 პუნქტით ნაკლები იქნებოდა  (31% * 0.168 = 5.2%; 5.2% – 12.4% = – 7.2%). ანუ ინფლაციის საერთო მაჩვენებელი არა 11.2 პროცენტი, არამედ მხოლოდ 4 პროცენტი იქნებოდა.

ამასთან, ინფლაციის ზუსტი დონის განსაზღვრისათვის მნიშვნელობა წონების სწორ შერჩევასთან ერთად იმასაც აქვს, თუ რამდენადაა საქონელ-წარმომადგენელთა სია ნამდვილად წარმომადგენლობითი, რამდენად ადექვატურად და სრულად მოიცავს იგი ადამიანების,  შინამეურნეობათა  თვიდან თვემდე გაღებულ ხარჯებს.

მიუხედავად იმისა, რომ სტატისტიკის ეროვნული სამსახური რეგულარულად (ყოველწლიური პერიოდულობით) განაახლებს საქონელ-წარმომადგენელთა სიას, სტატისტიკური დაკვირვების მიღმა მაინც რჩება რამდენიმე მსხვილი ხარჯვითი მუხლი. პირველ რიგში, მათ მიეკუთვნება მოსახლეობის ხარჯები აზარტულ თამაშობებზე და ხარჯები, რომლებიც ემსახურება საკრედიტო დავალიანების (კომერციული ბანკებისა და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისაგან აღებული სესხების) მომსახურებას.

ცალკეულ პირთა მიერ აზარტულ თამაშობებზე გაღებული ხარჯების რეალური მოცულობა ხშირად ოჯახის დანარჩენი წევრებისთვისაც კი უცნობია, ამასთან, არც თუ იშვიათად, აზარტულ თამაშობებზე იხარჯება ბანკიდან აღებული (ხშირად – იპოთეკით დატვირთული) სესხები. აღნიშნული ხარჯების შესახებ  ინფორმაცია შინამეურნეობებზე მეტად შესაბამისი ინსტიტუტებიდან უფრო სარწმუნოა.  ბუნებრივია ისიც, რომ აღნიშნული ხარჯები აკლდება მოსახლეობის იმ განკარგვად შემოსავლებს, რომლებიც აპრიორი სამომხმარებლო დანიშნულებით იყო გათვალისწინებული და ამიტომაც შეიძლება შეფასდეს როგორც ქვეყანაში მთლიანი მოთხოვნის შემცირების მნიშვნელოვანი ფაქტორი.

საქართველოს მოსახლეობის ვალი საკრედიტო დაწესებულებებისადმი მუდმივად მზარდია. ამგვარი დავალიანების ზრდა, როგორც წესი, ჯერადად აღემატება არა თუ მშპ-ის რეალურ, არამედ ნომინალური ზრდის მაჩვენებელსაც კი. მარტო 2017 წლის პირველ ნახევარში მოსახლეობის დავალიანება საბანკო სექტორისადმი წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით გაიზარდა 26.7 პროცენტით და 9.6 მლრდ. ლარს მიაღწია. 2005 წელთან შედარებით შინამეურნეობათა მიერ კომერციული ბანკებისადმი დავალიანება გაზრდილია 19.9-ჯერ, გადახდილი პროცენტების მოცულობა – 19.1-ჯერ, მაშინ როცა საქართველოს მთლიანი შიგა პროდუქტი ნომინალურ განზომილებაში გაიზარდა მხოლოდ 3.1-ჯერ, ხოლო შინამეურნეობათა ფულადი სახსრები – 3.9-ჯერ. შინამეურნეობებზე გაცემული სესხების მარტო პროცენტებზე მომსახურებისათვის შინამეურნეობებს უწევთ სულ უფრო მზარდი რაოდენობის სახსრების გადაცემა (დაბრუნება) საკრედიტო დაწესებულებებისადმი.  ამ სახსრების წლიური მოცულობის თანაფარდობა შინამეურნეობათა ფულადი სახსრების თვიურ ხარჯებთან მკვეთრად მატულობს:  2005 წლის 32.1 პროცენტიდან 2010 წლის 79.1 პროცენტამდე და 2017 წლის 159.3 პროცენტამდე. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თუ 2005 წელს საბანკო პროცენტების დასაფარად მიემართებოდა შინამეურნეობათა 10 დღის შემოსავლები, 2010 წელს ამას უკვე სჭირდებოდა 24 დღის შემოსავლები, ხოლო 20117 წელს – 48 დღის შემოსავლები.

მაგრამ საბანკო სექტორი არაა ერთადერთი „ბაყბაყდევი“, რომელიც შინამეურნეობათა შემოსავლების სულ უფრო მზარდ ნაწილს „ყლაპავს“. – მეორე „ბაყბაყდევი“ ზემოთ უკვე ნახსენები სათამაშო ბიზნესია, რომელიც ასევე სულ უფრო ღრმად ყოფს ხელს შინამეურნეობათა ჯიბეში. 2017 წელს მისი მთლიანი ბრუნვა, წინასწარი შეფასებით,  4.5 მლრდ. ლარს გადააჭარბებს. საქართველოში აზარტულ თამაშებში უცხოელებიც მონაწილეობენ, განსაკუთრებით აზერბაიჯანიდან და თურქეთიდან, სადაც ეს ბიზნესი აკრძალულია, მაგრამ მთლიანობაში, უნდა ვივარაუდოთ, რომ აზარტულ თამაშებზე, სლოტ-კლუბებში, სამორინეებსა და ონლაინ-კაზინოებში გადახდილი თანხის ნახევარი მაინც საქართველოს მოქალაქეებზე მოდის. გამოდის, რომ ბოლო 2 წელიწადში (2016-2017 წწ.) საქართველოს მოქალაქეებმა აზარტულ თამაშებზე 4 მილიარდ ლარზე მეტი დახარჯეს.[1] შესაბამისად, ხარჯების ეს სახეობაც ფაქტობრივად უნდა გამოაკლდეს შინამეურნეობათა მთლიან განკარგვად ფულად სახსრებს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ბოლო მონაცემებით, საქართველოს მოსახლეობის ფულადი სახსრების ყოველი 100 ლარიდან 18 მიემართება სათამაშო ბიზნესში, 13.3  – საბანკო პროცენტის დასაფარავად, ანუ მიმდინარე სამომხმარებლო ხარჯებისა და ვალდებულებების დასაფარავად რჩება მხოლოდ 68.5 ლარი. თუ ორივე  ხარჯების დასახელებულ ორ „იძულებით-ნებაყოფლობით“ ხარჯებს დავაჯამებთ, მივიღებთ ასტრონომიულ ციფრს – მარტო 2010 წლის შემდეგ საქართველოს მოსახლეობის მიერ საკრედიტო დაწესებულებებისათვის პროცენტის სახით გადახდილია და სათამაშო ბიზნესისათვის გაღებულია  ჯამში 16.7 მლრდ. ლარზე მეტი (2017 წლის ფასებში), ანუ 2017 წლის საქართველოს მთლიანი შიგა პროდუქტის თითქმის ნახევარი.

აღნიშნულზე წარმოდგენას ქვემორე ცხრილი იძლევა.

ცხრილი 1

საბანკო სესხების პროცენტსა და სათამაშო ბიზნესზე

საქართველოს შინამეურნეობათა ხარჯების თანაფარდობა

შინამეურნეობათა მთლიან ხარჯებთან  2005-2017 წლებში

(პროცენტი)

როგორც მოტანილი მონაცემებიდან ჩანს, 2014 წლამდე ზემოხსენებული ორი სახის ხარჯებიდან პრევალირებდა საბანკო პროცენტები, ხოლო 2014 წლიდან უპირატესობამ აზარტულ თამაშებში გაღებულ ხარჯებზე გადაინაცვლა.

2005 წელთან შედარებით შინამეურნეობათა განკარგვითი ფულადი სახსრები ნომინალურად გაიზარდა 285 პროცენტით, ინფლაციის გათვალისწინებით, ანუ რეალურ განზომილებაში – 118 პროცენტით, ხოლო საბანკო სექტორისა და სათამაშო ბიზნესში გადახდილი თანხების გამოკლებით, რეალურ განზომილებაში – მხოლოდ 58.1 პროცენტით. ამასთან, ამ ინდიკატორით 2014 წელთან შედარებით მომდევნო წლებში  არა თუ არ ჰქონია ადგილი ზრდას, არამედ პირიქით, დაფიქსირდა საგრძნობი კლება (საქართველოს მოსახლების განკარგვითმა ფულადმა სახსრებმა საბანკო სექტორისათვის პროცენტების სახით და სათამაშო ბიზნესში დატოვებული თანხების გამოკლებით 2014 წელთან შედარებით შეადგინა: 2015 წ. – 95.8 პროცენტი, 2016 წ. – 92.5 პროცენტი, 2017 წ. – 88.2 პროცენტი).

შედეგად, ვღებულობთ ერთი შეხედვით პარადოქსულ, თუმცა აბსოლუტურად კანონზომიერ სურათს: წლიდან წლამდე იზრდება მოსახლეობის შემოსავლები, მათ შორის მათი განკარგვადი (-ნომინალურად განკარგვადი!) ფულადი შემოსვლები, მაგრამ ერთი მხრივ, დამოკიდებულების ზრდა საკრედიტო დაწესებულებებისადმი, მეორე მხრივ კი სათამაშო, აზარტული თამაშების ის ჭანჭრობი, რომელშიც  მოსახლეობის სულ უფრო დიდი ნაწილი ეფლობა, მათ შემოსავლებს არა თუ ზრდის, არამედ უკვე არსებულ დონეზე შენარჩუნების შესაძლებლობასაც კი უკარგავს.

უაღრესად საყურადღებოა შინამეურნეობათა ფულადი სახსრების თანაფარდობა ქვეყნის მთლიან შიგა პროდუქტთან.  2005 წლის შემდეგ აღნიშნული თანაფარდობა, თუ შინამეურნეობათა აბსოლუტურ ფულად სახსრებს მივიღებთ მხედველობაში, საგრძნობლადაა გაზრდილი (2005 წლის 28.1 პროცენტიდან 2017 წლის 35 პროცენტამდე), მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ მზარდი შემოსავლების სულ უფრო დიდი ნაწილი მიემართებოდა საბანკო პროცენტის დასაფარად და აზარტული თამაშობების „ჟინის მოსაკლავად“, აღმოჩნდა, რომ შინამეურნეობათა ფაქტობრივი  ნეტო სახსრები (ანუ მთლიან სახსრებს გამოკლებული ბანკების პროცენტსა და სათამაშო ბიზნესზე გაღებული სახსრები) მთლიან შიგა პროდუქტთან თანაფარდობაში შემცირდა 2005 წლის 26.5 პროცენტიდან 2017 წლის 24 პროცენტამდე. განსაკუთრებული ვარდნა მოხდა 2014 წლიდან (20114 წ. – 30.6%, 2015 წ. – 28.0%, 2016 წ. – 25.8%, 2017 წ. – 24.0%).

ამიტომ კითხვა: „იზრდება თუ არა ბოლო წლებში შინამეურნეობათა შემოსავლები?“, თავისი „წყალქვეშა რიფების“ გამო სულ უფრო კარგავს მკაფიო კონტურებს და რიტორიკული (თუმცა ბევრი ოჯახისათვის ეგზისტენციური) დატვირთვის, შინაარსის მქონე კითხვის სტატუსს იძენს.

ზემოთ მოტანილმა ცხრილმა გვიჩვენა, რომ მოსახლეობის განკარგვითი სახსრებიდან თითქმის მესამედი მიემართება საბანკო სექტორის პროცენტების დასაფარად და სათამაშო ბიზნესზე. იმის გათვალისწინებით, რომ საბანკო სექტორშიც და სათამაშო ბიზნესშიც შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულების დიდი ნაწილი სხვა ქვეყნების რეზიდენტების ხელშია მოქცეული, აღმოჩნდება, რომ საქართველოს რეზიდენტების ირაციონალური (უპირატესად – სათამაშო ბიზნესი) და იძულებითი ეკონომიკური მდგომარეობით (უპირატესად – აღებული სესხები კომერციული ბანკებისაგან) მიღებული გადაწყვეტილებების გამო მათ მიერ გადახდილი თანხების დიდი ნაწილი საქართველოს ფარგლებს გარეთ გაედინება.

მეორეს მხრივ, მზარდი ხარჯები საბანკო სექტორზე და სათამაშო ბიზნესზე განაპირობებს ერთობლივი მოთხოვნის შემცირებას სამომხმარებლო ბაზარზე. რომ წარმოვიდგინოთ, რომ აღნიშნული თანხა საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესში კი არ მიდის, არამედ პირდაპირ ხვდება სამომხმარებლო ბაზარზე, ეს გამოიწვევდა სამომხმარებლო მოთხოვნის და ფასების მნიშვნელოვან ზრდას. საბაზრო ეკონომიკის პირობებშიც კი საჭიროა გარკვეული დროებრივი ლაგი გაზრდილ მოთხოვნასთან მიწოდების შესაბამისობაში მოსაყვანად, რომლის დროსაც საბაზრო წონასწორობის უზრუნველყოფა ფასების მატებას აქვთ „გადაკისრებული“.  თუ 2017 წელს მთელი ფულადი სახსრების 31.5 პროცენტი საბანკო მომსახურების პროცენტზე და სათამაშო ბიზნესზე მოდის, მაშინ ჰიპოთეტური მოდელის დაშვების შემთხვევაში ეს 31.5 პროცენტიც სამომხმარებლო ბაზარს დააწვებოდა.[2] ვფიქრობ, ამ თანაფარდობით (31.5/68.5 = 0.46) უნდა გაიზარდოს ინფლაციის წლიური მაჩვენებელი:

ამგვარი მიდგომის შემთხვევაში, ვღებულობთ:

2017 წლის ბოლო 12-თვიანი პერიოდის[3] ოფიციალური ინფლაცია – 4.0%, „დამალული ინფლაციის“ წილი – 0.46, რეალური ინფლაცია = 4.0 + 4.0 * 0.46 = 5.8 %.

წარმოდგენას დამალულ ინფლაციასა და ინფლაციის რეალურ დონეზე (ანუ იმ შემთხვევაში, თუ საქართველოს მოსახლეობის ხარჯებს არ შეამცირებდა ხარჯები საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესზე) იძლევა ქვემორე ცხრილი.

ცხრილი 2

ოფიციალური და რეალური ინფლაცია საქართველოში 2005-2017 წლებში

(საბანკო პროცენტებსა და აზარტულ თამაშებზე

გადახდილი თანხის გათვალისწინებით)

ზემოთ მოტანილ პრობლემაზე საუბრისას ჩვენ შევეხეთ ინფლაციაზე მოქმედ მხოლოდ ორ მნიშვნელოვან ფაქტორს – მოსახლეობის დამოკიდებულების ზრდას საბანკო სექტორისადმი და აზარტული თამაშებისადმი. მოსახლეობის მდგომარეობაზე მოქმედებენ არანაკლები წონისა და გავლენის სხვა ფაქტორებიც, როგორებიცაა, მაგალითად, მოსახლეობის დამოკიდებულების ზრდა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისა და სხვა საკრედიტო ორგანიზაციებისადმი, რომელთა მომსახურების საპროცენტო განაკვეთი, კომერციული ბანკების ანალოგიურ მაჩვენებელზე ჯერადად მაღალია. ამის გამოც მათ მიერ მოსახლეობისაგან ამოღებული სახსრები, ისევე როგორც მათ ხელში გადასული ქონების ღირებულება, საკმაოდ მაღალია.[4]

შემაშფოთებლად მაღალი და მზარდია აგრეთვე დამოკიდებულება ნარკოტიკებისადმი, რაც ასევე თითქმის გეომეტრიული პროგრესიით მზარდ ხარჯებს მოითხოვს. ასევე, არ შევხებივართ კომერციული ბანკების მიერ საურავებიდან და კლიენტებისთვის გაცემული სესხებიდან ჯარიმის სახით ამოღებულ თანხებს, რომლებმაც მარტო 2017 წლის მეორე კვარტალში თითქმის 38 მლნ. ლარი შეადგინა.[5] შესაბამისად, მოსახლეობის რეალური კეთილდღეობის დონე ოფიციალურთან შედარებით გაცილებით დაბალია, მდგომარეობა კი – უფრო დრამატული, ისევე როგორც ინფლაციის რეალური დონე – ოფიციალურ მაჩვენებელზე გაცილებით მაღალი. აღნიშნულის გამო ინფლაციის დეკლარირებული მაჩვენებელი ფასების საერთო დონის ტრენდის მაჩვენებელი უფროა, ვიდრე კონკრეტული პერიოდის მიხედვით საზოგადოების ფასთა ცვლილებისა და ცხოვრების ღირებულების განსაზღვრისათვის გამოსაყენებელი  ობიექტური ეკონომიკური  ინდიკატორი…

იოსებ არჩვაძე

[2]

ჩვენ აქ აბსტრაგირებას ვახდენთ იმ გარემოებისაგან, რომ თვით ხარჯები  საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესზე იწვევს სამომხმარებლო ხარჯების გარკვეულ ზრდას – შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულების სტაციონარული შენობების მშენებლობის, კეთილმოწყობის, მომსახურების, დაცვის და სხვა ხარჯების გამო.

[3] 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით.

[4] მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების ხელში გადასული ქონება (რომლის უდიდესი ნაწილი ფიზიკურ პირებს ეკუთვნოდათ), წელზე გადანგარიშებით, ასეთი ორგანიზაციების კაპიტალის 15 პროცენტს აღწევს. – იხ. https://bpn.ge/finansebi/37196-1-el-kvartalshi-mikrosafinanso-organizaciebma-14-569-560-laris-udzrav-modzravi-qoneba-daisakuthres.html?lang=ka-GE

[5] იხ.: http://commersant.ge/?view=post&id=129869&lang_id=ge

არასამთავრობო ორგანიზაციები, როგორც წესი, იქმნება კერძო პირებისა და ორგანიზაციების მიერ იმისათვის, რომ საზოგადოებისა და ხელისუფლების ყურადღება მიეპყროს იმ სოციალურ-ეკონომიკურ თუ პოლიტიკურ პრობლემებს, რომლებსაც მათი აზრით, სათანადო ყურადღება არ ენიჭება ოფიციალურის სტრუქტურების მიერ, ან რომელთა თაობაზე გადაწყვეტილებების მიღება გვიანდება, რეაგირება კი არ არის ადექვატური. არიან არასამთავრობო საერთაშორისო ორგანიზაციები, რომლებიც უკვე ათეული წლები საქმიანობენ გლობალური მასშტაბით და რომელთა ავტორიტეტისა და სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ პროცესებზე გავლენის გამო მათ დასკვნებსა თუ შეფასებებში მოხვედრილ სტრუქტურებზე თუ გარკვეული საქმიანობით დაკავებული პირებისადმი გამოტანილი ვერდიქტი, როგორც წესი, ეროვნული ხელისუფლების  მიერ არა მხოლოდ მხედველობაში მიიღება, არამედ გათვალისწინებასაც  ექვემდებარება. ასეთი ორგანიზაციებია, მაგალითად, „ექიმები საზღვრების გარეშე“, გრინპისი, საერთაშორისო ამნისტია, რეპორტიორები საზღვრების გარეშე, ჰელსინკის ჯგუფი, ჰუმან რაითს ვოთჩი,   რომის კლუბი და სხვ.

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების არსებობისა და ფუნქციონირების პარალელურად, არსებობენ ადგილობრივი, „ქვეყნისმიერი მასშტაბის“ არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებმაც  გარდამავალი ტიპის სახელმწიფოებში უაღრესად  საინტერესო და წინააღმდეგობრივი გზა განვლეს. ასეთი არასამთავრობო ორგანიზაციები საქართველოში ლეგალურად[1] 1980-იანი წლების ბოლოს წარმოიშვნენ როგორც საზოგადოებრივი ორგანიზაციები, თუმცა მალევე მოხდა (განსაკუთრებით, 1989 წლის 9 აპრილის შემდეგ) მათი სწრაფი ფრაგმენტაცია სხვადასხვა თემატიკის, პროგრამის, მიზნის, ინტერესთა სფეროსა თუ სუბიექტთა პროფილის მიხედვით. საქართველოს დამოუკიდებლობის მოპოვებისა და სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტების ფორმირების პარალელურად ხდებოდა არასამთავრობო ორგანიზაციების სწრაფი რაოდენობრივი ზრდა. მათ თავის დროზე დიდი როლი შეასრულეს ავტორიტარული, არასაბაზრო პრინციპებზე დამყარებული საზოგადოების დემოკრატიულ, პლიურალისტური შეხედულებებისა და საქმიანობის მქონე საბაზრო ეკონომიკის მქონე საზოგადოებად ტრანსფორმირებაში.

ამასთან, სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის მეოთხედ საუკუნეზე მეტი დროის მანძილზე გამოვლინდა რიგი თავისებურებები, რომელთა აღნიშვნა აუცილებელია თანამედროვე პირობებში არასამთავრობო ორგანიზაციების როლისა და მნიშვნელობის დასახასიათებლად.

თანამედროვე სახელმწიფოს მდგრადობისა და განვითარების პარადიგმა, როგორც წესი,  ოთხი ძირითადი კომპონენტისაგან შედგება: 1. ხელისუფლება; 2. ბიზნესი; 3. სამუშაო ძალა; 4. მეცნიერება. გარდამავალი ტიპის სახელმწიფოში, როგორიც საქართველოა, მეცნიერების საზოგადოებრივ-ინსტიტუციური როლი და ფუნქციები ძალიან მოკლე ვადებში  დიდწილად არასამთავრობო ორგანიზაციებმა ჩაანაცვლეს. თუ მანამდე „ჭეშმარიტების ბოლო ინსტანცია“, როგორც წესი, მეცნიერება იყო – მას ეკითხებოდნენ რჩევებს, რეკომენდაციებს, ექსპერტულ შეფასებებს, დამოუკიდებელი საქართველოს პოლიტიკურ რეალობაში თითქმის უაპელაციოდ ჭეშმარიტების ბოლო ინსტანციად არასამთავრობოების აზრის დომინირება გახდა. ამ ასპექტით, თავისი გავლენის, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ჩართულობის და სოციალურ-პოლიტიკურ პროცესებზე ზემოქმედების მცდელობის ინტენსივობითა და „შედეგიანობის“ თვალსაზრისით, არასამთავრობო ორგანიზაციები შეიძლება თავისუფლად მოვიხსენიოთ როგორც „მეხუთე ხელისუფლება“ - რიგითობით საკანონმდებლო, აღმასრულებელი, სასამართლო ხელისუფლებებისა და მედია-საშუალებების შემდეგ.

შედარებისათვის: განვითარებული საბაზრო ეკონომიკის ქვეყნებში არასამთავრობო ორგანიზაციებს საერთოდ არ შეუვიწროებიათ მეცნიერება და ამ უკანასკნელის როლი ისევე დიდი, მყარი და პრესტიჟულია, როგორც ათეული წლების წინ.

კიდევ ერთი განსხვავება გარდამავალი ქვეყნების არასამთავრობო ორგანიზაციებისა  განვითარებული ეკონომიკის არასამთავრობო ორგანიზაციებისაგან. – იმის გათვალისწინებით, რომ ამ ქვეყნებს ხანგრძლივი პოლიტიკური ცხოვრებისა და ბრძოლის დიდი გამოცდილება ჰქონდათ, იქ პარტიები, როგორც წესი, თავად ქმნიდდნენ  საკუთარ ინსტიტუტებსა და მათთან აფილირებულ არასამთავრობო ორგანიზაციებს. საქართველოში, ფაქტობრივად, საპირისპირო პროცესს ჰქონდა ადგილი: ესა თუ ის არასამთავრობო ორგანიზაცია დროთა განმავლობაში ქმნიდა ახალი პოლიტიკური გაერთიანების (მოძრაობის, პარტიის…) ბირთვს და აძლევდა მას „საგზურს ცხოვრებაში“. ამის კლასიკური მაგალითია 1996 წელს შექმნილი თავისუფლების ინსტიტუტი, რომელმაც დიდი როლი შეასრულა „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ჯერ იდეოლოგიურ, შემდეგ კი ორგანიზაციულ ფორმირებაში, ბოლოს კი, 2003 წელს – ძალაუფლების ხელში აღებაში.

საქართველოში არასამთავრობო ორგანიზაციების რაოდენობა, სხვადასხვა წყაროებით, მერყეობს 300-დან 3000-მდე, ხოლო წლიური ბიუჯეტის ზუსტი ციფრის დასახელება, იმის გამო, რომ ბევრი მათგანის სახსრების წარმომავლობა ღია წესით არ იძებნება, შეუძლებელია. სხვადასხვა წყაროებით, საქართველოში მოქმედი არასამთავრობო ორგანიზაციების წლიური ჯამური ბიუჯეტი მერყეობს 20-დან 150 მილიონ აშშ დოლარამდე[2]. ეს თანხა ისეთი მცირე მასშტაბების მქონე ქვეყნისათვის, როგორიც საქართველოა, საკმაოდ სოლიდურია, ხოლო მისი ზედა ნიშნული ფაქტობრივად შედარებადია რუსეთის მიერ სოხუმისა და ცხინვალის „სახელმწიფოებრივი ბიუჯეტების“ შესავსებად გამოყოფილი სახსრებისა.

არასამთავრობო ორგანიზაციების წევრები მიეკუთვნებიან მაღალანაზღაურებად პირთა კატეგორიას. მათი საშუალო თვიური შემოსავლები, როგორც წესი, აღემატებიან ეროვნულ მეურნეობაში დასაქმებულთა საშუალო ხელფასებს დაახლოებით 2.5-4.0-ჯერ და მეტად. აღნიშნულ თანხაში არ შედის ის სამივლინებო ხარჯები და შესაბამისი დღიური ანაზღაურება, რომლებიც უკავშირდება არასამთავრობო ორგანიზაციების წევრთა მიერ ცალკეული კვლევების და ინტერვიუების ორგანიზებას.

ზემოხსენებული მაგალითი იმის თაობაზე, რომ აკადემიური სფეროს წარმომადგენლები, ზოგადად, მეცნიერების სოციალური ფუნქცია დიდწილად არასამთავრობო ორგანიზაციებმა ჩაანაცვლა, იქიდანაც ჩანს, რომ ეროვნულ მეურნეობაში დასაქმებულთა საშუალო ხელფასთან შედარებით თუკი სამეცნიერო-პედაგოგიური საქმიანობით დაკავებული პირების ხელფასი შეადგენს დაახლოებით 130 პროცენტს, საფინანსო შუამავლობის სფეროში დასაქმებულებისა, შესაბამისად, 190 პროცენტს, არასამთავრობო ორგანიზაციებში დასაქმებულებისა – 250-400 პროცენტს აღემატება.

ქვემოთ არასამთავრობო ორგანიზაციის მიზნის, საქმიანობისა და პოტენციალის  წარმოსაჩენად ნიმუშის სახით მოტანილია ინფორმაცია  ,ეკონომიკური პოლიტიკის ექსპერტთა ცენტრი“-ის შესახებ.

ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევითი ცენტრი (EPRC) 2002 წელს დაარსდა და მიზნად ისახავს, მისი დებულების მიხედვით,  საქართველოში ეკონომიკური კვლევის თანამედროვე მეთოდების დანერგვას და აქტიურ მონაწილეობას ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკის განმსაზღვრელი გადაწყვეტილებების მიღებაში. ცენტრს აქვს ამბიცია, შეისწავლოს გარდამავალი ეკონომიკის ყველა საკითხი (?) და გახდეს საერთაშორისო სტანდარტების პირველი ქართული ანალიტიკური ცენტრი (?), რომელიც ხელს შეუწყობს ეკონომიკური აზროვნების განვითარებას და ანალიტიკური და რიცხობრივი მეთოდების დანერგვას რეგიონის ეკონომიკური და სოციალური პრობლემების გადაჭრაში. გამოყენებითი კვლევის ძირითად მიმართულებებად განსაზღვრული აქვთ საგადასახადო პოლიტიკა, საგარეო ვაჭრობა, ფულად–საკრედიტო პოლიტიკა, ფინანსური ბაზრები და ინსტიტუტები და საინვესტიციო გარემო… ცენტრის მიზანია, ერთი მხრივ,  სადამკვირვებლო ფუნქციის შესრულება ხელისუფლების მიერ აღებული პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვალდებულებების რეალიზაციის მონიტორინგისთვის, მეორეს მხრივ კი – თანამედროვე ეკონომიკური აზროვნების ჩამოყალიბება ქართულ საზოგადოებაში.

ცენტრი არ მალავს თავის სამომავლო სტრატეგიას. – ის გეგმავს სადამკვირვებლო ფუნქციის გაფართოებას, პოლიტიკის შემუშავების პროცესის და მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ვალდებულებების განსახორციელებლად. ცენტრი კონცენტრირებული იქნება  მჭიდრო თანამშრომლობის დამყარებაზე მთავრობასთან, რათა ზეგავლენა მოახდინოს პროცესზე საკითხების ლობირების გზით. ცენტრი პირდაპირ აფრთხილებს (თუ აშანტაჟებს) მთავრობას, აცხადებს რა, რომ „საჭიროების შემთხვევაში, თუ თანამშრომლობითი მიდგომა არ გამოიღებს სასურველ შედეგს, ანალიტიკური ცენტრი მიმართავს კონკურენტული მიდგომის გზას, მათ შორის კარგად ნაცად საზოგადო მხილების ტაქტიკას ძირითადი მედია საშუალებებით“.

ხატოვნად რომ ვთქვათ, ცენტრი ცდილობს დირექტიულ დონეზე ესაუბროს ხელისუფლებას და თითქმის ღია წესით, გარკვეული დემარშებითაც ემუქრება.

ცენტრის  ასეთ ამბიციებს გარკვეული საფუძველი ნამდვილად აქვს, თუ გავითვალისწინებთ მის ბიუჯეტს და სპონსორთა სიას.

ცენტრის ბოლო ორი წლის დაფინანსება დაახლოებით 432 ათასი აშშ დოლარია, მათ შორის აშშ საელჩოს მიერ – დაახლოებით 130 ათასი აშშ დოლარი. მის დონორთა სია საკმაოდ შთამბეჭდავია: აშშ და ბრიტანეთის საელჩოები, სტენფორდის უნივერსიტეტი,  ფონდი ღია საზოგადოება-საქართველო, ვესტმინსტერის ფონდი განვითარებისათვის, აშშ განვითარების სააგენტო, კონრად ადენაუერის ფონდი, აღმოსავლეთ-დასავლეთის მართვის ინსტიტუტი, სამოქალაქო განვითარების სააგენტო, ავსტრიის განვითარების სააგენტო,  ესტონეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო… სპონსორთა შორის არიან ქართული ორგანიზაციებიც: ლიბერთი ბანკი, ილიას უნივერსიტეტი და საქართველოს ფერმერთა ასოციაცია.[3]

დაახლოებით ასეთივე ამბიციები, სპონსორები და მეტ-ნაკლები მასშტაბის ფინანსური მხარდაჭერა აქვთ „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველოს“ და არაერთ სხვა არასამთავრობო ორგანიზაციასაც.   

თავის დროზე, არასამთავრობო ორგანიზაციებმა, როგორც უკვე ითქვა ზემოთ,  დიდი როლი შეასრულეს ქვეყნაში ტოტალიტარულ სისტემისა და აზროვნების დაძლევაში, პლიურალისტური აზროვნებისა და დემოკრატიის საფუძვლების ფორმირებაში. მაგრამ როგორც ზღაპრულ „ზოლუშკას“ ნადიმზე ყოფნის გახანგრძლივება (ღამის 12 საათის შემდეგ) ამ პირმშვენიერი გოგონას კვახად აქცევს, ისე არასამთავრობო ორგანიზაციების ნაწილმა, მიისაკუთრა რა თვითნებურად ჭეშმარიტების ბოლო ინსტანციის სტატუსი, თავად იქცნენ განსხვავებული აზრის გამოხატვის მოწინააღმდეგე ავტორიტარულ ინსტიტუტებად.

ამის მკაფიო მაგალითია არასამთავრობო ორგანიზაციების ერთი ნაწილის[4] მკაცრად უარყოფითი დამოკიდებულება ამჟამად მოქმედი კონსტიტუციის 94 მუხლიდან (კონსტიტუციის პროექტში იგი 67-ე მუხლად იყო გადატანილი) იმ დებულების ამოღებისადმი, რომელიც მთავრობის მიერ საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის ახალი სახის შემოღების (გარდა აქციზისა) ან არსებული განაკვეთის ზედა ზღვრის გაზრდის შემთხვევაში რეფერენდუმის ჩატარებას ითვალისწინებს.

არასამთავრობოების ამ  ჯგუფის მიერ ხელისუფლების მიმართ კატეგორიულად იყო დასმული საკითხი კონსტიტუციაში დასახელებული მუხლის შენარჩუნების თაობაზე. მათი აზრით, „მოქალაქეებს უნდა შეუნარჩუნდეთ არსებული უფლება – მიიღონ გადაწყვეტილება გადასახადის ახალი სახის შემოღებისა თუ ზედა ზღვრის გაზრდის შესახებ, და შესაბამისად უნდა გამოირიცხოს მთავრობის მიერ ამ საკითხზე გადაწყვეტილების ერთპიროვნულად მიღების შესაძლებლობა.

გარდა ამისა, აღნიშნული ჩანაწერის ამოღება ცალსახად ნეგატიურად უნდა შეფასდეს ქვეყნის საინვესტიციო მიმზიდველობისა და ბიზნეს გარემოს განჭვრეტადობის კუთხით. მიგვაჩნია, რომ ქვეყნის ეკონომიკური ზრდის, მიმზიდველი ბიზნეს გარემოს შენარჩუნებისა და განვითარებისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია ამ ჩანაწერის შენარჩუნება საქართველოს კონსტიტუციაში“.

აქ საერთოდ რომ არ ვახსენოთ ის კონკრეტული პოლიტიკური ვითარება, რომლის დროსაც შევიდა ძალაში კონსტიტუციის ხსენებული მუხლი და ორგანული კანონი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ (2011 წ.), აგრეთვე მათი აშკარად პოპულისტური შინაარსი,  კონსტიტუციიდან აღნიშნული მუხლის ამოღებას მხარს უჭერდნენ საქართველოში საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წარმომადგენელი ფრანსუა პეშო[5], ვენეციის კომისია და „ქართული ოცნების“ შიგნით ფორმირებული სოციალ-დემოკრატების ფრაქცია.

კონსტიტუციური ჩანაწერის პოპულისტური ფორმა დასტურდება სტატისტიკური მონაცემებითაც. ასე მაგალითად, 2006-2008 წლებში, როდესაც ჯერ კიდევ არ იყო მიღებული კონსტიტუციის შესაბამისი ჩანაწერი და მისი შესატყვისი საქართველოს ორგანული კანონი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“, პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების თანაფარდობა მშპ-სთან შეადგენდა საშუალოდ 15.5 პროცენტს, ხოლო 2013 წლიდან ძალაში შესვლის შემდეგ – იგი მხოლოდ 12 პროცენტს შეადგენს.

მიუხედავად ასეთი ავტორიტეტული საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლების ცალსახა უარყოფითი დამოკიდებულებისა,  ხელისუფლებამ ვერ გაბედა არასამთავრობო ორგანიზაციების ნების უარყოფა და მხოლოდ „კომპრომისული“ ნაბიჯი გაბედა: კონსტიტუციის ახალ რედაქციაში გარდამავალ დებულებაში დატოვა ჩანაწერი გადასახადებისა და საყოველთაო რეფერენდუმის დაკავშირების თაობაზე. კერძოდ, მისი  ამოქმედებიდან 12 წლის განმავლობაში საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის ახალი სახის შემოღება, გარდა აქციზისა, ან საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის სახის მიხედვით არსებული განაკვეთის ზედა ზღვრის გაზრდა შესაძლებელია მხოლოდ რეფერენდუმის გზით.

მოტანილი მაგალითი კარგად წარმოაჩენს არასამთავრობო ორგანიზაციების გავლენას საქართველოში მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ პროცესებზე, როლზე პოლიტიკური გადაწყვეტილების მირების პროცესზე.

აღნიშნულის, აგრეთვე იმის გათვალისწინებით, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციების აბსოლუტური უმრავლესობა დაფინანსების მნიშვნელოვან  წყაროდ უცხოურ დახმარებას იყენებს, ალბათ უკვე სახელმწიფომ უნდა იზრუნოს, რომ არსებობდეს ისეთი ბარიერი, რომელიც მნიშვნელოვანწილად შეამცირებს „არასამთავრობოების“ „ანტისამთავრობოებად“ ტრანსფორმაციის პროცესს. მან, წესით, უნდა იფიქროს, ერთი მხრივ, იმ მონიტორინგის ფორმაზე, რომლითაც არასამთავრობო ორგანიზაციების საქმიანობა ქართული სახელმწიფოსა და საზოგადოების გრძელვადიან და ფუნდამენტურ ინტერესებთან შესაბამისობაში  იქნება მოყვანილი, მეორე მხრივ კი შემუშავდება ეკონომიკური პრეფერენციები იმ არასამთავრობოების მიმართ  (როგორც იურიდიული პირის – თავად ორგანიზაციის, ისე მისი თანამშრომლების – ფიზიკური პირების მიმართაც), რომლებიც არ ღებულობენ საზღვარგარეთულ გრანტებს, დაფინანსებას, ხოლო მათი საქართველოს მასშტაბით არსებული სპონსორების ფინანსურ შემოსავლებში უცხოური წყაროებიდან მიღებული დახმარებები (გრანტები, შემოწირულობები, etc.) არ აღემატება 10 პროცენტს.

წინააღმდეგ შემთხვევაში საკმაოდ მაღალი ალბათობით, არასამთავრობო ორგანიზაციებს, როგორც „მეხუთე“ ადგილზე მყოფ ხელისუფლებას, სულ მალე უფრო მაღალ, არაფორმალურ „საპრიზო ადგილზე“  ვიხილავთ გასულს.

იოსებ არჩვაძე

[2] ზოგიერთი ექსპერტის მიერ სახელდება ჯერადად უფრო მაღალი მაჩვენებელიც (100-300 მლნ. აშშ დოლარი).

[3] იხ. წყარო: http://eprc.ge/index.php?a=main&pid=155&lang=geo

[4] საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო (TI Georgia); ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრი (EPRC); საქართველოს დემოკრატიული ინიციატივა (GDI); სამართლიანი არჩევნების და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოება (ISFED); საზოგადოება და ბანკები ევროპა საქართველოსთვის; Policy and Management Consulting Group; ISET-ის კვლევითი ინსტიტუტი; საქართველოს ატლანტიკური საბჭო.

[5] საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მუდმივმოქმედი წარმომადგენელი ფრანსუა პეშო: „ჩვენ ვხედავთ მეტ მოქნილობას და სარგებელს, არა იმაში რომ გადასახადების ზრდის შესაძლებლობა იყოს, არამედ, იმაში რომ შესაძლებელი იყოს შეიცვალოს გადასახადების სტრუქტურა.

გადასახადები, შესაძლოა, დროთა განმავლობაში შეიცვალოს, ეკონომიკის სტრუქტურიდან გამომდინარე. ამიტომ გადასახადების შეცვლის შესაძლებლობა მეტად სასარგებლო და მოსახერხებელი იქნებოდა“.

ჩინეთი საქართველოს მზარდი და საიმედო სავაჭრო-ეკონომიკური პარტნიორია. მის წილად მოდის საქართველოს მთლიანი ექსპორტის 10 პროცენტი და იმპორტის მთლიანი მოცულობის 7 პროცენტზე მეტი. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოს ეს უდიდესი დემოგრაფიული და უკვე თითქმის უდიდესი ეკონომიკური პოტენციალის მქონე ქვეყანა საქართველოს ექსპორტში უფრო სოლიდურადაა წარმოდგენილი, ვიდრე იმპორტში, ზოგადად ქართული სახელმწიფოს ექსპორტ-იმპორტის მნიშვნელოვანი დისბალანსის გამო (საქართველოს ყოველ ერთ დოლარ ექსპორტზე ბოლო წლებში დაახლოებით სამი დოლარის იმპორტი მოდის) სავაჭრო ბალანსი საქართველოს ჩინეთთან უარყოფითი აქვს. – საუკეთესო დონეს ამ მხრივ ჩვენმა ქვეყანამ ბოლო პერიოდში მიაღწია – ყოველ 100 დოლარის იმპორტზე ჩინეთიდან,  ჩინეთში ქართული საქონლის 48 დოლარის ექსპორტი მოდის. აღნიშნული დისპროპორციის გამო მარტო 2010 წლის შემდეგ  (2011-2017 წწ.) ჩინეთიდან საქართველოში 3.2 მილიარდი აშშ დოლარით მეტი საქონელი შემოვიდა, ვიდრე გავიდა.

საქართველოს საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში დიდი ხნის განმავლობაში  ჩინეთს უფრო მაღალი წილი ექსპორტის ნაცვლად იმპორტში ეკავა. – იყო დრო, როცა ექსპორტ-იმპორტის მიხედვით ჩინეთის წილების დისპროპორცია კრიტიკულ ზღვარს აღწევდა. მაგალითად, 2012 წელს  ჩინეთის წილად მოდიოდა საქართველოს იმპორტის  7.6 პროცენტი და  ექსპორტის  მხოლოდ 1.1 პროცენტი. მდგომარეობა რადიკალურად შეიცვალა 2016 წლისთვის, როდესაც  ჩინეთის წილმა საქართველოს ექსპორტში გადაუსწრო იმპორტის წილს, ძირითადად, ქართული ღვინის ფორსირებული ექსპორტით. – ბოლო მონაცემებით, 2017 წლის იანვარ-აპრილში საქართველოდან ექსპორტირებული ღვინის 13 პროცენტი (2.4 მლნ. ბოთლი) ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაზე მოდის; ზრდამ გასული წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით შეადგინა 207 პროცენტი, მაშინ როდესაც ექსპორტირებული ღვინის მოცულობა  რუსეთის ფედერაციაში  გაიზარდა მხოლოდ 87 პროცენტით და საშუალოდ მთელ მსოფლიოში – 59 პროცენტით. ამჟამად ჩინეთი მეორე ადგილს იკავებს იმ ქვეყნებს შორის, სადაც ქართული ღვინის ექსპორტი ხორციელდება (პირველ ადგილზე – რუსეთი, 60%-იანი წილით), მეოთხე ადგილს კი – მთლიანი ბრუნვის მიხედვით საქართველოს სავაჭრო პარტნიორებს შორის – თურქეთის, რუსეთისა და აზერბაიჯანის შემდეგ (თურქეთი – 14.6%; რუსეთი – 11.0%; აზერბაიჯანი – 8.8%; ჩინეთი – 7.8%).

ზოგადად, ბოლო წლებში (თუ ათვლის წერტილად ავიღებთ 2010 წელს), ჩინეთთან საქართველოს ექსპორტი 8.8-ჯერ გაიზარდა, მაშინ როდესაც  ექსპორტი დანარჩენ ქვეყნებთან, მხოლოდ 29.0 პროცენტით.

იმპორტის დინამიკა  ჩინეთიდან სხვა ქვეყნებიდან განხორციელებულ იმპორტის დინამიკასთან  უფრო სინქრონიზებული იყო: საქართველოს მთლიანი იმპორტი 2010 წელთან შედარებით ბოლო შვიდ წელიწადში გაიზარდა  38.6 პროცენტით, მათ შორის ჩინეთიდან – 63.3 პროცენტით, ხოლო დანარჩენ მსოფლიოდან, ჩინეთის გარეშე – 37.0 პროცენტით.

აღნიშნული, განსხვავებული დინამიკის წყალობით ექსპორტით იმპორტის გადაფარვა ჩინეთთან ვაჭრობაში ბოლო 5 წლის მანძილზე (2012-2017 წწ.) 11-ჯერ გაუმჯობესდა. – 2012 წელს ყოველ 100 დოლარის იმპორტზე ჩინეთში ქართული საქონლის ექსპორტი მხოლოდ 4.2 დოლარს შეადგენდა, 2017 წლის გავლილ პერიოდში კი მან უკვე 47.9 დოლარს მიაღწია. ამასთან, აღნიშნული მაჩვენებლის შემდგომი გაუმჯობესების შესაძლებლობა დამოკიდებულია ქართული მრეწველობისა და სოფლის მეურნეობის  საექსპორტო პოტენციალზე (პირველ რიგში, ქართული ღვინის ექსპორტის ზრდაზე) და მეორეს მხრივ, ჩინური საქონლის იმპორტის იმ ახალი ტალღის მასშტაბებზე, რომლის შესაძლებლობა  მას საქართველო-ჩინეთს შორის 13 მაისს პეკინში საქართველოს ეკონომიკის სამინისტროსა და ჩინეთის კომერციის სამინისტროს შორის თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ მიეცა.

საქართველო რეგიონში პირველი ქვეყანაა, ვისთანაც ჩინეთმა თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება გააფორმა.

ჩინეთის ინტერესი საქართველოთი არ შემოიფარგლება მხოლოდ საქონლის დამატებითი პარტიის საკმაოდ შეზღუდული შესაძლებლობების (დაბალი მყიდველობითი უნარიანობის და შეზღუდული რაოდენობის – ჩინური მასშტაბებით – მოსახლეობის) მქონე ქვეყანაში რეალიზაციის გამო. ჩინეთის ინტერესი საქართველოთი  გამოიხატება იმ პლაცდარმის ფორმირებაში, რაც ხელს შეუწყობს ჩინური კაპიტალის (თანა)მონაწილეობით საქართველოში წარმოებული პროდუქციის, ისევე როგორც საქართველოს სატრანსპორტო დერეფნის გამოყენებით ჩინური საქონლის  გატანას მაღალი მყიდველობითი უნარიანობის მქონე სხვა ქვეყნებში (პირველ რიგში, ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებში).

ჩინეთთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების ამოქმედების შემდეგ საქართველოში წარმოებულ საქონელსა და მომსახურებას ეხსნება უზარმაზარი ბაზარი დაახლოებით 1,4-მილიარდიანი პოტენციური მომხმარებლით. ქართველ მწარმოებლებს შესაძლებლობა ექნებათ, პროდუქცია ჩინეთის ბაზარზე დამატებითი საბაჟო გადასახადის გარეშე შეიტანონ. ხელშეკრულების ფარგლებში ჩინეთში ექსპორტის შემთხვევაში ქართული პროდუქციის დაახლოებით 94 პროცენტი (ღვინო, თხილი, თაფლი, მინერალური წყალი, ლუდი, უალკოჰოლო სასმელები, ჯემები, წვენები, ბოსტნეული, ხილი, შოკოლადის ნაწარმი, ჩაი, თევზი და სხვა ზღვის პროდუქტები, მარცვლეული, სამკურნალო საშუალებები, კაბელები, პლასტმასის პროდუქცია, აზოტოვანი და მინერალური სასუქების სახეობები, ფეროსილიკომანგანუმი, ლოკომოტივები და ა.შ.) გათავისუფლდება საბაჟო გადასახადისგან. ამან გარკვეულწილად, დამატებითი იმპულსები  უნდა მისცეს საქართველოს ეკონომიკის რეალური სექტორის განვითარებას. გასული საუკუნის ბოლო ათწლეულში ჩავარდნისა და 2000-იანი წლების ზრდის საშუალო დინამიკის შემდეგ ბოლო პერიოდში საქართველოს მრეწველობის ზრდის ტემპი დაახლოებით 1.5-ჯერ აღემატება ეკონომიკის (მთლიანი შიგა პროდუქტის) ზრდის ტემპს და ჩინეთთან დადებული ხელშეკრულება ამ კუთხით ქმნის დამატებით სტიმულებს მისი შემდგომი ზრდისთვის. თუმცა, რამდენად შეძლებს საქართველოს ეკონომიკა აღნიშნული პოტენციალის რეალურ მასშტაბებში „კონვერტაციას“, ისევე, როგორც რამდენად დიდი იქნება ჩინური იმპორტის ტალღა ქართულ სამომხმარებლო ბაზარზე, ამას უახლოესი მომავალი გვიჩვენებს.

ქვემოთ მოტანილია მონაცემები, რომლებიც ადასტურებენ, თუ როგორი თანმიმდევრობით და მიზანსწრაფულობით აძლიერებს ჩინეთი თავის როლს საქართველოს საგარეო-სავაჭრო ბრუნვაში.

ჩინეთის ადგილი საქართველოს ექსპორტ-იმპორტში

სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების მიხედვით

2000-2017 წლებში

აღნიშნულ კონტექსტში უაღრესად საინტერესოა ჩინეთის კონკურენცია საქართველოს ისეთ ტრადიციულ სავაჭრო „გრანდებთან“, როგორებიცაა რუსეთი და თურქეთი.

ჩინეთთან საქონლის ექსპორტის ფაქტობრივად შეუზღუდავი შესაძლებლობის პირობებში, მოსალოდნელია საქართველოს საექსპორტო ნაკადების სიმძიმის ცენტრმა თურქეთისა და რუსეთის ნაცვლად ჩინეთის მიმართულებით გადაინაცვლოს. ეს ეხება როგორც „ტრადიციულ“ ქართულ საექსპორტო პროდუქტს – ღვინოსა და მინერალურ წყლებს, ისე ქიმიურ, მეტალურგიულ და სხვა სახის პროდუქციას. საქართველოს სამრეწველო პოტენციალი ჯერჯერობით არ არის იმ მასშტაბების, რომ ერთდროულად შეუფერხებლად დააკმაყოფილოს  რუსული და ჩინური ბაზრების მზარდი მოთხოვნები. შესაბამისად, სრულებითაც არ განეკუთვნება ფანტასტიკის სფეროს ჩინური და რუსული მხარეების მზარდი კონკურენცია ქართული პროდუქციის მოსაზიდად. ამის მკაფიო მაგალითია ქართული ღვინის ექსპორტის გეოგრაფიაში სერიოზული ძვრები: ქართული ღვინის რუსეთში გატანილი ყოველ 100 ბოთლზე ჩინეთში გატანილი ბოთლების რაოდენობა მხოლოდ ბოლო ერთ წელიწადში 13-დან 22-მდე გაიზარდა; 2010 წელთან შედარებით 2016 წლისთვის მთლიანი ექსპორტის მიხედვით რუსეთში  ყოველი 100 დოლარის ექსპორტზე ქართული საქონლის ექსპორტი ჩინეთში  77-დან 82 აშშ დოლარამდე გაიზარდა.

მთელი საქონელბრუნვის მიხედვით, ჩინეთთან საქართველოს საქონელბრუნვა, ბოლო მონაცემებით, შეადგენს რუსეთთან ანალოგიური მაჩვენებლის 71 პროცენტს და თურქეთთან საქონელბრუნვის 53 პროცენტს.

სავაჭრო ბრუნვასთან შედარებით ჯერჯერობით გაცილებით მოკრძალებულად გამოიყურება ჩინეთის საინვესტიციო აქტიურობა  საქართველოში. ამ საუკუნეში ჩინური  ინვესტიციების მთლიანი მოცულობა საქართველოში  მხოლოდ 480 მილიონი აშშ დოლარია, რაც იმავე პერიოდში საქართველოში განხორციელებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მხოლოდ 3.1 პროცენტია (შედარებისთვის: იმავე პერიოდში საქართველოს საგარეო სავაჭრო ბრუნვაში ჩინეთის წილი 6.6 პროცენტს შეადგენს, ხოლო მარტო იმპორტში, შესაბამისად, 7.6 პროცენტს).

ჩინური ინვესტიციებით საქართველოში ექსპლუატაციაში შესული ობიექტებიდან გამოირჩევიან  2004 წელს ექსპლუატაციაში შესული ხადორის ჰესი (მშენებლობა დაიწყო 2001 წ.) – მდინარეების ალაზნისა და სამყურისწყლის შესართავთან პანკისის ხეობაში, რომლის დადგმული სიმძლავრეა 24 მგვტ., ხოლო საშუალო წლიური გამომუშავება – 100 მლნ. კვტ. სთ., აგრეთვე „ჰუალინგის საერთაშორისო ეკონომიკური ზონის“ პროექტი „თბილისის ზღვის ახალი ქალაქი“, რომელიც  განთავსებულია თბილისის ზღვის მიმდებარე 420 ჰექტარ ფართობზე. იგი წარმოადგენს არა მარტო ჰუალინგ ჯგუფის, არამედ ჯერჯერობით ჩინური კაპიტალის მონაწილეობით ყველაზე დიდ პროექტს საქართველოში. პროექტი ორიენტირებულია თბილისის ამ ნაწილის ათწლიან პერიოდის მანძილზე ურბანულ ზრდასა და ეკონომიკურ განვითარებაზე. მის მასშტაბურობაზე მეტყველებს მისი რეალიზაციის პირველი სამი წლის მანძილზე უკვე დაბანდებული 150 მლნ. აშშ დოლარის ინვესტიციები. მშენებლობის სრული ციკლის დასრულების შემდეგ თბილისის ეს უბანი მიიღებს რამდენიმე ათეულ მრავალბინიან საცხოვრებელ კორპუსს, სააგარაკო სახლებსა და ტურისტულ-დასასვენებელ ზონას. ტერიტორიაზე განთავსდა ოლიმპიური სოფელი, რომელმაც 2015 წელს უმასპინძლა თბილისის რიგით მე 13 -ე ევროპის ახალგაზრდულ ოლიმპიურ ფესტივალს. ჩინური მხარე მონაწილეობდა რიკოთის უღელტეხილზე საავტომობილო გვირაბის სარეაბილიტაციო სამუშაოებსა და რიგი სხვა პროექტების რეალიზაციაში.

პერსპექტივაში დგას საკითხი ჩინური კაპიტალის აქტიურ მონაწილეობაში ისეთ სექტორებში,  როგორიცაა ჰიდროენერგეტიკა, ტრანსპორტი, საფინანსო და სოფლის მეურნეობ, ტურიზმი და სხვ.

მიუხედავად აღნიშნული აქტივობებისა, ზემოთ მოტანილი მონაცემებიდან აშკარაა, რომ უარყოფითი სავაჭრო სალდოს მოცულობა ჩინეთთან 6-7-ჯერ აღემატება ჩინეთიდან პირდაპირ ინვესტიციებს საქართველოს ეკონომიკაში, ან სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ჯერჯერობით საქართველოში ინვესტიციის სახით „ბრუნდება“  საქართველოდან ჩინეთში გატანილი მხოლოდ ყოველი მეექვსე-მეშვიდე დოლარი.

სულ ახლახანს გაჩნდა ინფორმაცია, რომ ახალი ჩინური ბანკი შემოდის საქართველოში მილიარდდოლარიანი საწესდებო კაპიტალით. თუ ეს ბანკი იმავე რეჟიმში იმუშავებს, როგორც დანარჩენი ბანკები ჩვენთან, ის გახდება მათი მნიშვნელოვანი კონკურენტი, ანუ სერიოზულ გავლენას მოახდენს საკრედიტო რესურსების ხელმიწვდომობაზე და მათ ფასზე (საპროცენტო განაკვეთზე).  ჯერჯერობით ძალზე მწირი ინფორმაცია ვრცელდება ამ ახალი ჩინური ბანკის შესახებ – არ ვიცით, ის სუფთა კომერციული იქნება თუ საინვესტიციო დატვირთვის. თუმცა, ცალსახად, ის ეკონომიკურთან ერთად გარკვეულწილად პოლიტიკური დატვირთვის მატარებელიც იქნება;  თანაც არა მარტო ჩინური მხარისათვის, არამედ ქართული სახელმწიფოსათვის.

საქმე იმაშია, რომ დღეის მდგომარეობით საქართველო წარმოადგენს მსხვილი პოლიტიკური და ეკონომიკური გაერთიანებებისა და სახელმწიფოების სერიოზული კონკურენციის სივრცეს. აღნიშნულ პროცესში ჩინეთის ჩართულობა არა მარტო მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ასეთი მსხვილი მოთამაშეების ინტერესების დაბალანსებაში, არამედ არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფაქტორი გახდება საქართველოს სახელმწიფოებრივი მდგრადობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საქმეში. – ჩინეთი ის სახელმწიფოა, რომელსაც ანგარიშს უწევენ აშშ-ცა და რუსეთიც. შესაბამისად, რაც უფრო მეტად იქნება წარმოდგენილი ჩინური კაპიტალი საქართველოს ეკონომიკაში, მით უფრო მოზომილი, ფრთხილი და კომპლიმენტარული იქნება სხვა მსხვილი მოთამაშეების რეაქცია და დამოკიდებულება საქართველოსადმი.

ამ მხრივ, ერთი საკითხი იმსახურებს განსაკუთრებულ ყურადღებას.

„ქართული ოცნების“ წინასაარჩევნო პროგრამაში ლაპარაკი იყო სივრცით განვითარებაზე, მაგისტრალების, გვირაბების მშენებლობაზე, რაც მოითხოვს კოლოსალურ თანხებს, რისი მობილიზების შესაძლებლობა საქართველოს, მხოლოდ შიდა რესურსებზე დაყრდნობით, ბუნებრივია, არა აქვს.  პრობლემის გადაწყვეტის ოპტიმალური გზა იქნებოდა კონსორციუმის შექმნა, რომელიც მოიზიდავდა სახსრებს საქართველოს ტერიტორიაზე, მათ შორის კავკასიის მთავარ ქედზე, გზების, ხიდებისა და გვირაბების, სარკინიგზო ხაზების, ზოგადად, მსოფლიო დონის სატრანსპორტო-საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის შექმნაზე. საქართველო გეოგრაფიული მდებარეობით ევროპისა და ცენტრალური აზიის დამაკავშირებელი დერეფანია, რის გამოც მას გააჩნია აშკარა უპირატესობები იქცეს სავაჭრო, სატრანსპორტო და ლოჯისტიკის ცენტრად.  მიუხედავად ამისა, საქართველოს თანამედროვე გეოგრაფიული მდგომარეობის გამოყენება საგრძნობლად იზღუდება სათანადო საგზაო ინფრასტრუქტურის არარსებობის გამო. – ტერიტორიის ყოველ ერთ კვადრატულ კილომეტრ ფართობზე მაგისტრალური გზების სიგრძით საქართველო ჩამორჩება თურქეთს – 3-ჯერ, საბერძნეთს – 4-ჯერ, შვეიცარიას – 7-ჯერ… მდგომარეობა რამდენადმე გამოსწორდება ბაქო-თბილისის-ყარსის სარკინიგზო მაგისტრალის ექსპლუატაციაში შესვლის შემდეგ. ეს გზა პეკინიდან მომავალ სატვირთო მატარებლებს საშუალებას მისცემს ევროპაში დაახლოებით 20 დღეში ჩავიდნენ – რაც ფულისა და დროის დიდ რესურსს დაზოგავს. ყოველივე ეს უფრო რეალურსა და ქმედითს გახდის ჩინური მხარის ინიციატივით დაწყებულ გლობალური პროექტს „ერთი სარტყელი, ერთი გზა“, მათ შორის რკინიგზით ჩინეთიდან საქართველოს გავლით ევროპისაკენ  ტვირთბრუნვის ინტენსიფიკაციის მიმართულებით.

ამავე დროს, საქართველოს მდებარეობა ობიექტურად მოითხოვს სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარებას არა მარტო აღმოსავლეთისა და სამხრეთის, არამედ  დანარჩენი მიმართულებებითაც. ყოველივე ეს მოითხოვს უზარმაზარი სახსრების მობილიზებას, პირველ რიგში იმ ქვეყნებიდან, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან საქართველოს გეოგრაფიული მდგომარეობის გამოყენებით. შესაბამისი სახსრების მობილიზების, განკარგვის, ოპერირების ოპტიმალური მოდელი იქნებოდა საქართველოს საერთაშორისო ინფრასტრუქტურული კონსორციუმის ფორმირება ისეთივე ფორმატით, როგორიც ეს თავის დროზე ნავთობისა და გაზის რესურსებთან მიმართებაში გააკეთა ჰეიდარ ალიევმა და რომლის წევრებადაც მსოფლიოს წამყვანი ენერგეტიკული მოთამაშეები მოიწვია. ევროპული მიმართულებით საქართველოს პლაცდარმად გამოყენებისათვის ჩინეთმა აქტიური მონაწილეობა შეიძლება მიიღოს აღნიშნული კონსორციუმის ფორმირებასა და საქმიანობაში, ისევე როგორც მსხვილი (საქართველოს მასშტაბით) სხვა პროექტების რეალიზაციაში. ზემოხსენებული ახალი ჩინური ბანკის შემოსვლა საქართველოს საკრედიტო ბაზარზე ამ მიმართულებით ჩინეთის აქტიურობას უფრო ლოგიკურს, პერსპექტიულს და პროგნოზირებადს გახდიდა…

იოსებ არჩვაძე