«Независимая газета» (რუსეთი): მღელვარე უიკ-ენდი კუმურდოში // სამხრეთ საქართველოში ადგილობრივი სომხებისა და პოლიციის შეტაკება მოხდა

«КоммерсантЪ» (რუსეთი): ეკლესიის გამო ქართველებსა და სომხების დაწყებულ დავაში „სპეცნაზი“ ჩაერია

«Lragir» (სომხეთი): რატომ არის სიტუაცია ყოველთვის ფეთქებადი სომხურ-ქართულ ურთიერთობებში

«The New Republic» (აშშ): როგორ შევიცნოთ რუსეთი: ომების ისტორია ახლო საზღვარგარეთში // საქართველო აშშ-ისა და რუსეთის ინტერესებში

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

«Независимая газета» (რუსეთი), 02 ოქტომბერი, 2017 წელი

http://www.ng.ru/cis/2017-10-02/1_7085_georgia.html

მღელვარე უიკ-ენდი კუმურდოში

სამხრეთ საქართველოში ადგილობრივი სომხებისა და პოლიციის შეტაკება მოხდა

სტატია ეხმაურება ახალქალაქის რაიონის (მუნიციპალიტეტის) სოფელ კუმურდოში მომხდარ ამბებს: გადმოცემულია ადგილობრივი სომხური მოსახლეობის შეხლა-შემოხლის მიზეზები პოლიციის სპეცდანიშნულების ქვედანაყოფებთან (ავტორი – იური როქსი).

„ახალაქალაქის რაიონში სომხები კომპაქტურად არიან დასახლებულნი – ბოლო აღწერით, ისინი მოსახლეობის 95%-ს შეადგენენ. 64 სოფლიდან მხოლოდ 5-ში ცხოვრობენ უმეტესად ქართველები, რამდენიმე შერეული შემადგენლობისაა, 50-ზე მეტ სოფელში კი მხოლოდ სომხები ბინადრობენ. კუმურდო, სადაც გასული კვირის ბოლოს მოსახლეობისა და პოლიციის შეტაკება მოხდა, ერთ-ერთ სომხურ სოფელს წარმოადგენს. სოფლის ახლოს არის კუმურდოს ტაძარი, რომელიც მე-10 საუკუნეშია აგებული. მისი რესტავრირების დროს აღმოაჩინეს სამაროვანი ადამიანის ძვლებით, რომლითაც სპეციალისტები, ობიექტური მიზეზების გამო, არ დაინტერესებულან. ძვლები გარკვეული ხნის განმავლობაში ერთ ადგილას იყო დაგროვილი. მოგვიანებით, სოფლის მოსახლეობამ რესტავრატორებს სთხოვა, რომ ძვლები მიწისთვის მიებარებინათ – „ასეთი ქცევა არაქრისტიანულია, ეს ადამიანი ხომ შეიძლება ჩვენი წინაპარი იყოს“. სწორედ მაშინ გადაწყდა, რომ „საძმო საფლავზე“ ხაჩკარს დადგამდნენ, ანუ ქვის სვეტს, რომელზეც ქრისტიანული ჯვარი და ორნამენტი იქნებოდა გამოსახული. საერთოდ, ხაჩკრები სომხური ძეგლებისთვისაა დამახასიათებელი.

რამდენიმე ხნის შემდეგ კუმურდოს ტაძართან, რომელიც საქართველოს სახელმწიფო მნიშვნელობის ძეგლადაა გამოცხადებული, შეიარაღებული დაცვა დააყენეს და შემოღობეს, რომლის მიღმა „საძმო საფლავიც“ აღმოჩნდა. დაახლოებით სწორედ მაშინ „გაახსენდათ“ სომხებს ხაჩკრის დადგმაც. ადმინისტრაციასთან მოლაპარაკების შემდეგ გადაწყდა, რომ ამ საკითხს თვითმმართველობის არჩევნების – 21 ოქტომბრის შემდეგ დაუბრუნდებოდნენ.

შაბათს მომხდარი კონფლიქტი სრულიად მოულოდნელად დაიწყო: ვიღაცას თავში აზრად მოუვიდა, რომ ხაჩკარი დაპირებულ ვადებზე ადრე დადგმულიყო. დადგენა იმისა, თუ ვინ იყო ამის ინიციატორი, სამართალდამცველებისთვის მნიშვნელოვანი საკითხია, რადგან შესაძლოა ეს ყველაფერი სპეციალურად იყო პროვოცირებული. სიტუაცია კი ასე განვითარდა: სოფლის მცხოვრებლების ჯგუფი, უკვე გამზადებული ხაჩკარით, ტაძარს მიადგა, მაგრამ დაცვამ შემოღობილ ტერიტორიაზე არ შეუშვა, შემდეგ კი დასახმარებლად „სპეცნაზი“ გამოიძახა. მოვლენები პოსტსაბჭოთა სივრცისათვის დამახასიათებელი წესით განვითარდა: ერთი მხრიდან – პოლიციის „დუბინკა“-ხელჯოხები და ჰაერში სროლა, მეორე მხრიდან კი – ქვები, რითაც რამდენიმე „სპეცნაზელმა“ სხეულის დაზიანება მიიღო. პოლიციამ ორი ადგილობრივი მცხოვრები დააკავა. კონფლიქტის გამწვავების კვალობაზე თბილისიდან კუმურდოში ვერტმფრენით შინაგან საქმეთა მინისტრი ჩაფრინდა. მოლაპარაკების შემდეგ დაკავებულები გაათავისუფლეს. ხელისუფლებამ კუმურდოელებს წინა შეთანხმება გაახსენა, რომ ყველაფერი არჩევნების შემდეგ მოგვარდებოდა. სიტუაცია ჩაწყნარდა, მცხოვრებლები სახლებში წავიდ-წამოვიდნენ. დარცა მხოლოდ აღძრული სისხლის სამართლის საქმეები – „სპეცნაზელებისთვის“ და სახელმწიფო ქონებისასთვის (ავტომობილებისათვის) მიყენებული ზიანის თაობაზე. ამჟამად სიტუაცია მშვიდია, მაგრამ კონფლიქტი საბოლოოდ ამოწურული მაინც არ არის.

ახალქალაქის რაიონი საქართველოში საკმაოდ რთული რაიონია, სუსტი ეკონომიკითა და მკაცრი კლიმატით, რის გამოც მას ხშირად „ქართულ ციმბირსაც“ კი უწოდებენ, თანაც სეპარატისტული შოგთავსით. აქაქურ პრობლემებს მართალც აქვთ ეთნიკური შეფერილობა. წინა პერიოდში, როცა კონფლიქტობის დონე კრიტიკულ ზღვარს სცილდებოდა (რაშიც, ზოგიერთების აზრით, მნიშვნელოვან როლს აქ დისლოცირებული რუსეთის სამხედრო ბაზა ასრულებდა), თბილისის დასახმარებლად ერევნის წარმომადგენლებიც ჩადიოდნენ და ადგილობრივ სომხურ მოსახლეობას ამშვიდებდნენ. უნდა ითქვას, რომ ასეთ სოლიდარული მოქმედება საკმაოდ წარმატებული იყო.

ჯერ-ჯერობით კუმურდოს მოვლენებზე სომხეთის ხელისუფლებას ოფიციალური რეაგირება ჯერ არ გამოუხატავს, თუმცა საზოგადოებრივ დონეზე რეაქცია ორაზროვანია: ერთნი კუმურდოელი თანამოძმეების ქცევით უკმაყოფილონი არიან, მეორენი კი ქართველებს ნაჩქარევ და ნერვიულ რეაგირებას საყვედურობენ. ქართველებს თავიანთი ეჭვები აქვთ – სომხები ჯერ ხაჩკრის დადგმას ითხოვენ, მერე კი ეკლესიის მითვისებაც მოუნდებათო. თუმცა, როგორც „ნეზავისიმაია გაზეტას“ ინფორმირებულმა წყარომ უთხრა, „ბნელ ოთახში შავი კატის ძებნა“ საჭირო არ არის.  როგორც ჩანს, ეს კონფლიქტი,არჩევნების წინ ცალკეულ ადამიანთა ინტერესების დაპირისპირების შედეგია და მეტი არაფერი.

——–

კუმურდოს ინციდენტი სხვა რუსულ გაზეთებშიც გაშუქდა. ასე, მაგალითად, «КоммерсантЪ»-მა გამოქვეყნა სტატია სათაურით „ეკლესიის გამო ქართველებსა და სომხების დაწყებულ დავაში „სპეცნაზი“ ჩაერია“ (ავტორი – გიორგი დვალი).

პუბლიკაციაში, კერძოდ, ნათქვამია: „ექსპერტების აზრით, კუმურდოში მომხდარი ამბავი ყველაზე სერიოზული ინციდენტია ამ რეგიონში, დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიის მანძილზე. როგორც „კომერსანტს“ კავკასოლოგმა მამუკა არეშიძემ უთხრა, „უკვე თითქმის 30 წელია, რაც კუმურდოს სომხური მოსახლეობა ეკლესიაზე პრეტენზიას აცხადებს და მის რესტავრირებას ეწინააღმდეგებიან“. მამუკა არეშიძე დარწმუნებულია, რომ „კონფლიქტი გარედან ჩარევით მოხერხებულად ღვივდება“. მან „კომერსანტს“ გაახსენა, რომ უმეტესად სომხებით დასახლებულ სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში ადრე რუსეთის სამხედრო ბაზა იყო დისლოცირებული, რომელშიც ბევრი ადგილობრივი მცხოვრები იყო სამუშაოთი უზრუნველყოფილი. „2007 წელს ბაზის ლიკვიდაციის გამო სომხები უკმაყოფილო დარჩნენ. თავის დროზე რუსეთის თავდაცვის სამინისტრო ადგილობრივ სომხებთან აქტიურად კონტაქტობდა და ამ მიზნით სპეციალური თანამდებობაც კი იყო შემოღებული – სამხედრო ბაზის უფროსის მოადგილე მოსახლეობასთან მუშაობის საკითხში“, – ამბობს მამუკა არეშიძე (წყარო: https://www.kommersant.ru/doc/3427482).

«Lragir» (სომხეთი), 02 ოქტომბერი, 2017 წელი

http://www.lragir.am/index/rus/0/politics/view/58445

რატომ არის სიტუაცია ყოველთვის ფეთქებადი სომხურ-ქართულ ურთიერთობებში

სარედაქციო სტატიაში გადმოცემულია კუმურდოში მომხდარი ინციდენტი: მხარეთა დაპირისპირება რელიგიურ ნიადაგზე, კონფლიქტში პოლიციის ჩარევა, ვააგნ ჩახალიანის („ჯავახკის პოლიტიკური და საზოგადო მოღვაწის“) კომენტარი, რომელშიც იგი მხარეებს სიმშვიდისაკენ მოუწოდებს: „მოსახლეობამ და პოლიციამ სიფხიზლე და შორსმჭრეტველობა უნდა გამოავლინოს. ამავე დროს უნდა გავაცნობიეროთ: როცა პრობლემების გადაწყვეტა ჭიანურდება, ეს მოსახლეობის გრძნობებზე თამაშობს“.

„ტაძრების კუთვნილების საკითხი ერთ-ერთი სადავო „საგანია“ ქართულ და სომხურ ეკლესიებს შორის. დროდადრო თითქოსდა მიყუჩებული დავა მწვავედ განახლდება ხოლმე და შეტაკების მიზეზი ხდება. დროა, რომ საქართველოს პატრიარქმა და სომხეთის კათალიკოსმა, სპეციალისტებმა, ქართველ და სომეხ ხალხებს გააცნონ ამ კონფესიათაშორისო დავის საწყისი მიზეზები. ცხადია, ეს ადვილი არ იქნება, მაგრამ მას დიდი მნიშვნელობა აქვს ახალი შეტაკებების თავიდან ასაცილებლად.

ჯავახკში მომხდარი შეტაკების სიღრმულ მიზეზებს წარმოადგენს როგორც რეგიონის მოუგვარებელი სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემები, ასევე საქართველოს ხელისუფლების დემოგრაფიული პოლიტიკა (რომლის მიზანი სომხური ელემენტის დასუსტებაა), რეგიონის იზოლირება დანარჩენი საქართველოსაგან, ურთიერთუნდობლობა, რუსული სამხედრო ბაზის ლიკვიდირება და ა.შ. ყოველივე ამის შედეგად ჯავახკი იმ ერთ-ერთ სუსტ რგოლად რჩება, რომელსაც ქართულ-სომხური ურთიერთობების „აფეთქება“ შეუძლია. შემთხვევითი არაა, რომ აგერ უკვე 4 თვეა საქართველო აგრემანს არ აძლევს ელჩად დანიშვნის კანდიდატს სერგეი მინასიანს, რომელიც წარმოშობით ჯავახკიდანაა. თბილისში თვლიან, რომ იგი უფრო მეტად რუსეთის წარმომადგენელი იქნება, ვიდრე სომხეთისაო.

საქართველო უკიდურესად მწვავედ აღიქვამს რუსულ საფრთხეს: მედიაწრეებში და საექსპერტო საზოგადოებებში ხშირად ამბობენ, რომ რუსეთი საქართველოში შესაჭრელად ისევ საბაბს ეძებსო. რასაკვირველია, დღევანდელ რთულ საერთაშორისო და რეგიონული სიტუაციის გათვალისწინებით, მსგავსი ინციდენტები სრულიად უადგილოა. საქართველოს ხელისუფლება ფხიზლად უნდა იყოს. სომხურ-ქართული ურთიერთობების გაუარესების მსურველები საკმაოდ არიან, რადგან სამხრეთ კავკასიის უსაფრთხოების სომხურ-ქართული ფუნდამენტი ბევრს არ აწყობს“, – ნათქვამია სტატიის დასასრულს.

«The New Republic» (აშშ), 01 ოქტომბერი, 2017 წელი

https://newrepublic.com/article/144498/understanding-russias-war-stories-putin-foreign-policy-rooted-epic-myth-betrayal-redemption

როგორ შევიცნოთ რუსეთი: ომების ისტორია ახლო საზღვარგარეთში

საქართველო აშშ-ისა და რუსეთის ინტერესებში

ვრცელ სტატიაში გაანალიზებულია როგორც რუსეთის ისტორიაში მომხდარი ომები (განსაკუთრებით მის ახლო მეზობლებთან), ასევე აშშ-ის საგარეო პოლიტიკაში დაშვებული შეცდომები (რუსეთთან მიმართებით), მათი ნეგატიური შედეგები (ავტორი – სოფი პინკჰემი).

გთავაზობთ ამონარიდს, რომელიც საქართველოს ეხება:

„პრეზიდენტობის მეორე ვადის დასრულების ბოლოს, აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა ნატოს გაფართოების კამპანია გააქტიურა – აღმოსავლეთისაკენ, ყოფილი საბჭოთა ტერიტორიის მიმართულებით. მისი გეგმების რეალიზებას გარკვეული წინააღმდეგობა ხვდებოდა, კერძოდ, აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის კონდოლიზა რაისის, თავდაცვის მინისტრის რობერ გეიტსის და  და გერმანიის კანცლერის ანგელა მერკელის მხრიდან. ამასთან, რუსეთმა უფრო ადრე მიანიშნა ვაშინგტონს, რომ თუ ჩრდილოატლანტიკური ალიანსი საქართველოსა და უკრაინას თავის რიგებში მიღებას შესთავაზებდა, ეს იქნებოდა „წითელი ხაზის“ გადაბიჯების ტოლფასი ქმედება. თუმცა მოსკოვის თვალსაზრისმა ხელი ვერ შეუშალა ნატოს განცხადებას (აშშ-ის პრეზიდენტის ინიციატივით), რომ გადაწყვეტილება „უკვე მიღებულია“ და „ეს ორი ქვეყანა ალიანსის წევრები გახდებიანო“. ბუქარესტის სამიტზე მიღებულმა დადგენილებამ რუსეთზე ძალიან იმოქმედა: მოსკოვი ხომ დიდი ხანია ამჩნევდა, თუ როგორ იკვრებოდა რკალი მის ირგვლივ, რომ მის გარშემო მტრები არიან, რომ მას ხშირად თავს ესხმოდა გერმანია, საფრანგეთი, თურქეთი და შვედეთი. რაც შეეხება ამერიკას,  მართალია, ის ოკეანის იქით მდებარეობდა, მაგრამ მაინც რუსეთს „აწვებოდა“ და მისგან იმ ქვეყნების ჩამოშორებას ცდილობდა, რომლებსაც რუსეთთან ასწლოვანი ისტორიული, ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობები აკავშირებდათ.

რისთვის ჭირდებოდა ამერიკას ეს ყველაფერი? საქართველო და უკრაინა ხომ ამერიკის სტრატეგიული ინტერესების ვერანაირი წარმომადგენლები ვერ იქნებოდნენ? პოლიტიკური ისტორიის მკვლევარი ჯერარდ ტოალი ამას წინათ გამოცემულ წიგნში წერს, რომ აშშ-ის ჩართულობა საქართველოსა და უკრაინის კონფლიქტებში აიხსნება ვაშინგტონის წარმოდგენით საკუთარი მისიის თაობაზე და პირადი ურთიერთობების სპეციფიკით. ავტორი საკმაოდ კარგად განმარტავს, თუ როგორ განვითარდა საქართველოს კონფლიქტი: 1980 წლის ბოლოს საბჭოთა საგარეო საქმეთა მინისტრმა ედურად შევარდნაძემ კარგი ურთიერთობები დაამყარა აშშ-ის სახელმწიფო მდივანთან ჯეიმს ბეიკერთან და გერმანიის კანცლერთან ჰელმუტ კოლთან. ორივენი მადლობელნი იყვნენ ედუარდ შევარდნაძისა იმისთვის, რომ იგი მათ „ცივი ომის“ მშვიდობიანად დასრულებასა და გერმანიის გაერთიანებაში დაეხმარა. როცა ედუარდ შევარდნაძე 1992 წელს საქართველოს პარლამენტის სპიკერი გახდა, ხოლო 1995 წელს – ქვეყნის პრეზიდენტი, ამერიკამ და გერმანიამ ახლადშექმნილ სახელმწიფოს ფინანსური და პოლიტიკური მხარდაჭერა გაუწიეს. ამასთან,  ვაშინგტონი და ბერლინი თვალს ხუჭავდნენ სეპარატისტების მკაცრ დათრგუნვაზე აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში, 1990-იანი წლების დასაწყისში გაჩაღებული სამოქალაქო ომის დროს.

ჯერარდ ტოალის აზრით, პრეზიდენტმა ედუარდ შევარდნაძემ, ხედავდა რა რუსეთისაკენ მომზირალი აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დაკარგვის შესაძლებლობას, შეიმუშავა „სარეკლამო სტრატეგიის გეგმა საქართველოსთვის“, რომელიც საერთაშორისო საზოგადოებაზე იყო ორიენტირებული, პირველ რიგში კი შეერთებულ შტატებზე. როგორ უნდა მოეხდინა გავლენა ამერიკელტა გრძნობებზე, ედუარ შევარდნაძისთვის რთული არ იყო: საქართველო, პატარა და ლამაზი ბუნების მქონე ქვეყანა თავისი გემრიელი კერძებითა და უძველესი ქრისტიანული კულტურით, წარმოდგენილი იყო იმ დავითად, რომელიც რუსულ გოლიათს უპირისპირდებოდა. იმავდროულად ედურად შევარდნაძე დაბეჯითებით უმტკიცებდა ევროპას და ამერიკას – „საქართველო თქვენ ძალიან გჭირდებათ ცენტრალური აზიის ნავთობ-გაზის რესურსების მისაწვდომადო“. ასეთმა მიდგომამ გაამართლა: 2011 წლისათვის საქართველომ მესამე ადგილი დაიკავა იმ სახელმწიფოებს შორის, რომელსაც აშშ უწევდა დახმარებას. თუმცა აქვე შევნიშნავთ, რომ ფინანსური და ეკონომიკური დახმარების დიდი ნაწილი ნიავდებოდა და კერძო პირთა ჯიბეებში მიდიოდა.

ერაყში და ავღანეთში დაწყებულმა სამხედრო კამპანიამ ამერიკისთვის საქართველოს სტრატეგიული მნიშვნელობა გაზარდა. აქედან გამომდინარე, თბილისს ახალი პოლიტიკური ბერკეტები გაუჩნდა. ამერიკა საქართველოსთვის იარაღის მიწოდება დაიწყო, ამზადებდა სამხედრო მოსამსახურეებს („წრთვნისა და აღჭურვის პროგრამის“ მიხედვით). საქართველოს იმედი გაუჩნდა, რომ სეპარატისტულ რეგიონებს დაიბრუნებდა. საბოლოოდ, საქართველო შეუერთდა ანტიერაყულ კოალიციას, თავისი ჯარისკაცები ერაყში გაგზავნა, რიტაც კიდევ უფრო მეტი სიმპათია დაიმსახურა აშშ-საგან. მაგრამ ისიც აშკარაა, რომ თავისი სამხედრო-საგარეო პოლიტიკით ედუარდ შევარდნაძემ „შენიღბა“ თავისივე უუნარობა და დასავლეთის ყურადღება მოადუნა: მან ვერ მოახერხა  რეფორმების გატარება, ვერ გადააქცია საქართველო ლიბერალური დემოკრატიის ქვეყნად.

საქართველოს მომდევნო პრეზიდენტი მიხეილ სააკაშვილი ქვეყნის ხელისუფლებაში მოვიდა 2003 წელს მომხდარი „ვარდების რევოლუციის’ შედეგად. იგი აშშ-ის კოლუმბიისა და ჯორჯ ვაშინგტონის უნივერსიტეტებში სწავლობდა და საერთაშორისო რესპუბლიკური ინსტიტუტის მხარდაჭერით სარგებლობდა – ნახევრადსახელმწიფოებრივი ორგანიზაციისა, რომლის ოფიციალურ მიზანს „მსოფლიოში თავისუფლების გავრცელება“ წარმოადგენს. 1995 წელს რესპუბლიკური ინსტიტუტის მიერ მოწყობილ ერთ-ერთ ღონისძიებაზე საქართველოს მომავალმა პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა სენატორი ჯონ მაკკეინი გაიცნო, რომელზეც მან კარგი შთაბეჭდილება დატოვა.

ამერიკელ პოლიტიკოსებს – ისეთებს, როგორიც ჯონ მაკკეინია – ძალიან მოსწონდათ „ვარდების რევოლუციის“ თემა, მით უმეტეს, რომ მას ახალგაზრდა და ენერგიული პიროვნება, ინგლისურ ენაზე თავისუფლად მოლაპარაკე და ამერიკული საგანმანათლებლო პროგრამის კურსდამთავრებული ხელმძღვანელობდა. ამერიკელი პოლიტიკოსები მიხეილ სააკაშვილს „თავის კაცად“ თვლიდნენ – იგი ხომ  საბჭოთა ბიუროკრატიის გადმონაშთებს ებრძოდა (ანუ იგივე ედუარდ შევარდნაძეს, რომელსაც ამერიკა მრავალი წლის განმავლობაში ბეჯითად მხარს უჭერდა).

(დასასრული იქნება)

———

ჟურნალი The New Republic დაარსებულია 1914 წელს. რედაქციის მთავარი ოფისი მდებარეობს ნიუ-იორკში. გაზეთი იზიარებს და მხარს უჭერს ლიბერალური შეხედულებებს. 2012 წლიდან მისი მფლობელია „ფეისბუქის“ ერთ-ერთი დამფუძნებელი ქრის ჰიუზი. ტირაჟი – 55 ათასი ეგზემპლარი.

ინფლაციაზე გავლენას მრავალი ფაქტორი ახდენს – შიდა და გარე, წმინდა ეკონომიკური და პოლიტიკური, სოციალური და ფსიქოლოგიური, სეზონური, ადმინისტრაციული, რეგიონული, ფორსმაჟორული და ა.შ. დიდია ამ ინდიკატორის ფორმირებაში დასახელებულ ფაქტორებთან ერთად წმინდა ფსიქოლოგიური ფაქტორების (ეკონომიკური განწყობები, მოლოდინები, შიშები, განცდები და ა.შ.) როლიც. ინფლაცია, როგორც ეკონომიკური კატეგორია, ფაქტობრივად, უნიკალური ეკონომიკური ინდიკატორია, რომლის სიდიდეზე გავლენას ახდენს არა მარტო (და არა იმდენად) ეკონომიკის არსებული მდგომარეობა, არამედ ის, თუ რას ფიქრობს და განიცდის ადამიანთა ძირითადი მასა ეკონომიკაზე, ფასებზე და მათ მომავალზე. ინფლაციური მოლოდინი ამ მხრივ დიდი სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური  მუხტის მატარებელი ინდიკატორია.

ამასთან, არსებობს მთელი რიგი ფაქტორებისა და გარემოებებისა, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს თავად ინფლაციაზე არა იმდენად ეკონომიკის არსებული მდგომარეობის, ან მოსახლეობის ინფლაციური მოლოდინების მიხედვით, არამედ მათი ინდივიდუალური ქცევის მოდელისა და განსაზღვრული ინსტიტუტებისადმი დამოკიდებულებისა და ვალდებულებების გათვალისწინებით. ჩვენ აქ მხედველობაში გვაქვს მოსახლეობის  დამოკიდებულების შემდეგი ორი სახე: თამაშდამოკიდებულება (ე.წ. გემბლინგი) და დამოკიდებულება საკრედიტო დაწესებულებებისადმი (კონკრეტულად, კომერციული ბანკებისადმი დავალიანების ზრდა). ბევრ შემთხვევაში სწორედ ხსენებული დამოკიდებულებები განსაზღვრავენ მნიშვნელოვანწილად ინფლაციის ფაქტობრივ დონეს, ვიდრე საქონელ-წარმომადგენელთა წონები და ამ წონების ცვალებადობის მასშტაბები.

ეს უკანასკნელი გარემოება შემთხვევით არ გვიხსენებია. – საქმე იმაშია, რომ  იმისდა მიხედვით, თუ როგორაა წარმოდგენილი ამა თუ იმ საქონლის წონა საქონელ-წარმომადგენელთა კალათაში (დღეისათვის სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურს ამ კალათაში სამასამდე საქონელი და მომსახურება ყავს შეყვანილი), ამან შეიძლება უდიდესი გავლენა მოახდინოს ინფლაციის სიდიდეზე. ამის კარგი მაგალითია 2010 წლის ფაქტობრივი ინფლაცია (დეკემბერი – წინა წლის დეკემბერთან შედარებით – 11.2 პროცენტი). – ამ წელს სურსათის წონა ინფლაციის გასაანგარიშებელ საქონელ-წარმომადგენელთა კალათაში იყო 40 პროცენტი, მაშინ როდესაც ევროკავშირში ანალოგიური მაჩვენებელი შეადგენდა მხოლოდ 16.8 პროცენტს. საქართველოში 2010 წელს სურსათი გაიზარდა 31 პროცენტით, შესაბამისად, სურსათის გავლენა ინფლაციის საერთო დონეში იყო: 31% * 0.40 = 12.4 (პროცენტი). საქართველოში რომ სურსათს ისეთივე დაბალი წონა ჰქონოდა, როგორიც ევროკავშირის ქვეყნებში აქვს (16.8%), მაშინ ინფლაციის ფაქტობრივი დონე არსებულთან შედარებით 7.2 პუნქტით ნაკლები იქნებოდა  (31% * 0.168 = 5.2%; 5.2% – 12.4% = – 7.2%). ანუ ინფლაციის საერთო მაჩვენებელი არა 11.2 პროცენტი, არამედ მხოლოდ 4 პროცენტი იქნებოდა.

ამასთან, ინფლაციის ზუსტი დონის განსაზღვრისათვის მნიშვნელობა წონების სწორ შერჩევასთან ერთად იმასაც აქვს, თუ რამდენადაა საქონელ-წარმომადგენელთა სია ნამდვილად წარმომადგენლობითი, რამდენად ადექვატურად და სრულად მოიცავს იგი ადამიანების,  შინამეურნეობათა  თვიდან თვემდე გაღებულ ხარჯებს.

მიუხედავად იმისა, რომ სტატისტიკის ეროვნული სამსახური რეგულარულად (ყოველწლიური პერიოდულობით) განაახლებს საქონელ-წარმომადგენელთა სიას, სტატისტიკური დაკვირვების მიღმა მაინც რჩება რამდენიმე მსხვილი ხარჯვითი მუხლი. პირველ რიგში, მათ მიეკუთვნება მოსახლეობის ხარჯები აზარტულ თამაშობებზე და ხარჯები, რომლებიც ემსახურება საკრედიტო დავალიანების (კომერციული ბანკებისა და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისაგან აღებული სესხების) მომსახურებას.

ცალკეულ პირთა მიერ აზარტულ თამაშობებზე გაღებული ხარჯების რეალური მოცულობა ხშირად ოჯახის დანარჩენი წევრებისთვისაც კი უცნობია, ამასთან, არც თუ იშვიათად, აზარტულ თამაშობებზე იხარჯება ბანკიდან აღებული (ხშირად – იპოთეკით დატვირთული) სესხები. აღნიშნული ხარჯების შესახებ  ინფორმაცია შინამეურნეობებზე მეტად შესაბამისი ინსტიტუტებიდან უფრო სარწმუნოა.  ბუნებრივია ისიც, რომ აღნიშნული ხარჯები აკლდება მოსახლეობის იმ განკარგვად შემოსავლებს, რომლებიც აპრიორი სამომხმარებლო დანიშნულებით იყო გათვალისწინებული და ამიტომაც შეიძლება შეფასდეს როგორც ქვეყანაში მთლიანი მოთხოვნის შემცირების მნიშვნელოვანი ფაქტორი.

საქართველოს მოსახლეობის ვალი საკრედიტო დაწესებულებებისადმი მუდმივად მზარდია. ამგვარი დავალიანების ზრდა, როგორც წესი, ჯერადად აღემატება არა თუ მშპ-ის რეალურ, არამედ ნომინალური ზრდის მაჩვენებელსაც კი. მარტო 2017 წლის პირველ ნახევარში მოსახლეობის დავალიანება საბანკო სექტორისადმი წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით გაიზარდა 26.7 პროცენტით და 9.6 მლრდ. ლარს მიაღწია. 2005 წელთან შედარებით შინამეურნეობათა მიერ კომერციული ბანკებისადმი დავალიანება გაზრდილია 19.9-ჯერ, გადახდილი პროცენტების მოცულობა – 19.1-ჯერ, მაშინ როცა საქართველოს მთლიანი შიგა პროდუქტი ნომინალურ განზომილებაში გაიზარდა მხოლოდ 3.1-ჯერ, ხოლო შინამეურნეობათა ფულადი სახსრები – 3.9-ჯერ. შინამეურნეობებზე გაცემული სესხების მარტო პროცენტებზე მომსახურებისათვის შინამეურნეობებს უწევთ სულ უფრო მზარდი რაოდენობის სახსრების გადაცემა (დაბრუნება) საკრედიტო დაწესებულებებისადმი.  ამ სახსრების წლიური მოცულობის თანაფარდობა შინამეურნეობათა ფულადი სახსრების თვიურ ხარჯებთან მკვეთრად მატულობს:  2005 წლის 32.1 პროცენტიდან 2010 წლის 79.1 პროცენტამდე და 2017 წლის 159.3 პროცენტამდე. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თუ 2005 წელს საბანკო პროცენტების დასაფარად მიემართებოდა შინამეურნეობათა 10 დღის შემოსავლები, 2010 წელს ამას უკვე სჭირდებოდა 24 დღის შემოსავლები, ხოლო 20117 წელს – 48 დღის შემოსავლები.

მაგრამ საბანკო სექტორი არაა ერთადერთი „ბაყბაყდევი“, რომელიც შინამეურნეობათა შემოსავლების სულ უფრო მზარდ ნაწილს „ყლაპავს“. – მეორე „ბაყბაყდევი“ ზემოთ უკვე ნახსენები სათამაშო ბიზნესია, რომელიც ასევე სულ უფრო ღრმად ყოფს ხელს შინამეურნეობათა ჯიბეში. 2017 წელს მისი მთლიანი ბრუნვა, წინასწარი შეფასებით,  4.5 მლრდ. ლარს გადააჭარბებს. საქართველოში აზარტულ თამაშებში უცხოელებიც მონაწილეობენ, განსაკუთრებით აზერბაიჯანიდან და თურქეთიდან, სადაც ეს ბიზნესი აკრძალულია, მაგრამ მთლიანობაში, უნდა ვივარაუდოთ, რომ აზარტულ თამაშებზე, სლოტ-კლუბებში, სამორინეებსა და ონლაინ-კაზინოებში გადახდილი თანხის ნახევარი მაინც საქართველოს მოქალაქეებზე მოდის. გამოდის, რომ ბოლო 2 წელიწადში (2016-2017 წწ.) საქართველოს მოქალაქეებმა აზარტულ თამაშებზე 4 მილიარდ ლარზე მეტი დახარჯეს.[1] შესაბამისად, ხარჯების ეს სახეობაც ფაქტობრივად უნდა გამოაკლდეს შინამეურნეობათა მთლიან განკარგვად ფულად სახსრებს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ბოლო მონაცემებით, საქართველოს მოსახლეობის ფულადი სახსრების ყოველი 100 ლარიდან 18 მიემართება სათამაშო ბიზნესში, 13.3  – საბანკო პროცენტის დასაფარავად, ანუ მიმდინარე სამომხმარებლო ხარჯებისა და ვალდებულებების დასაფარავად რჩება მხოლოდ 68.5 ლარი. თუ ორივე  ხარჯების დასახელებულ ორ „იძულებით-ნებაყოფლობით“ ხარჯებს დავაჯამებთ, მივიღებთ ასტრონომიულ ციფრს – მარტო 2010 წლის შემდეგ საქართველოს მოსახლეობის მიერ საკრედიტო დაწესებულებებისათვის პროცენტის სახით გადახდილია და სათამაშო ბიზნესისათვის გაღებულია  ჯამში 16.7 მლრდ. ლარზე მეტი (2017 წლის ფასებში), ანუ 2017 წლის საქართველოს მთლიანი შიგა პროდუქტის თითქმის ნახევარი.

აღნიშნულზე წარმოდგენას ქვემორე ცხრილი იძლევა.

ცხრილი 1

საბანკო სესხების პროცენტსა და სათამაშო ბიზნესზე

საქართველოს შინამეურნეობათა ხარჯების თანაფარდობა

შინამეურნეობათა მთლიან ხარჯებთან  2005-2017 წლებში

(პროცენტი)

როგორც მოტანილი მონაცემებიდან ჩანს, 2014 წლამდე ზემოხსენებული ორი სახის ხარჯებიდან პრევალირებდა საბანკო პროცენტები, ხოლო 2014 წლიდან უპირატესობამ აზარტულ თამაშებში გაღებულ ხარჯებზე გადაინაცვლა.

2005 წელთან შედარებით შინამეურნეობათა განკარგვითი ფულადი სახსრები ნომინალურად გაიზარდა 285 პროცენტით, ინფლაციის გათვალისწინებით, ანუ რეალურ განზომილებაში – 118 პროცენტით, ხოლო საბანკო სექტორისა და სათამაშო ბიზნესში გადახდილი თანხების გამოკლებით, რეალურ განზომილებაში – მხოლოდ 58.1 პროცენტით. ამასთან, ამ ინდიკატორით 2014 წელთან შედარებით მომდევნო წლებში  არა თუ არ ჰქონია ადგილი ზრდას, არამედ პირიქით, დაფიქსირდა საგრძნობი კლება (საქართველოს მოსახლების განკარგვითმა ფულადმა სახსრებმა საბანკო სექტორისათვის პროცენტების სახით და სათამაშო ბიზნესში დატოვებული თანხების გამოკლებით 2014 წელთან შედარებით შეადგინა: 2015 წ. – 95.8 პროცენტი, 2016 წ. – 92.5 პროცენტი, 2017 წ. – 88.2 პროცენტი).

შედეგად, ვღებულობთ ერთი შეხედვით პარადოქსულ, თუმცა აბსოლუტურად კანონზომიერ სურათს: წლიდან წლამდე იზრდება მოსახლეობის შემოსავლები, მათ შორის მათი განკარგვადი (-ნომინალურად განკარგვადი!) ფულადი შემოსვლები, მაგრამ ერთი მხრივ, დამოკიდებულების ზრდა საკრედიტო დაწესებულებებისადმი, მეორე მხრივ კი სათამაშო, აზარტული თამაშების ის ჭანჭრობი, რომელშიც  მოსახლეობის სულ უფრო დიდი ნაწილი ეფლობა, მათ შემოსავლებს არა თუ ზრდის, არამედ უკვე არსებულ დონეზე შენარჩუნების შესაძლებლობასაც კი უკარგავს.

უაღრესად საყურადღებოა შინამეურნეობათა ფულადი სახსრების თანაფარდობა ქვეყნის მთლიან შიგა პროდუქტთან.  2005 წლის შემდეგ აღნიშნული თანაფარდობა, თუ შინამეურნეობათა აბსოლუტურ ფულად სახსრებს მივიღებთ მხედველობაში, საგრძნობლადაა გაზრდილი (2005 წლის 28.1 პროცენტიდან 2017 წლის 35 პროცენტამდე), მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ მზარდი შემოსავლების სულ უფრო დიდი ნაწილი მიემართებოდა საბანკო პროცენტის დასაფარად და აზარტული თამაშობების „ჟინის მოსაკლავად“, აღმოჩნდა, რომ შინამეურნეობათა ფაქტობრივი  ნეტო სახსრები (ანუ მთლიან სახსრებს გამოკლებული ბანკების პროცენტსა და სათამაშო ბიზნესზე გაღებული სახსრები) მთლიან შიგა პროდუქტთან თანაფარდობაში შემცირდა 2005 წლის 26.5 პროცენტიდან 2017 წლის 24 პროცენტამდე. განსაკუთრებული ვარდნა მოხდა 2014 წლიდან (20114 წ. – 30.6%, 2015 წ. – 28.0%, 2016 წ. – 25.8%, 2017 წ. – 24.0%).

ამიტომ კითხვა: „იზრდება თუ არა ბოლო წლებში შინამეურნეობათა შემოსავლები?“, თავისი „წყალქვეშა რიფების“ გამო სულ უფრო კარგავს მკაფიო კონტურებს და რიტორიკული (თუმცა ბევრი ოჯახისათვის ეგზისტენციური) დატვირთვის, შინაარსის მქონე კითხვის სტატუსს იძენს.

ზემოთ მოტანილმა ცხრილმა გვიჩვენა, რომ მოსახლეობის განკარგვითი სახსრებიდან თითქმის მესამედი მიემართება საბანკო სექტორის პროცენტების დასაფარად და სათამაშო ბიზნესზე. იმის გათვალისწინებით, რომ საბანკო სექტორშიც და სათამაშო ბიზნესშიც შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულების დიდი ნაწილი სხვა ქვეყნების რეზიდენტების ხელშია მოქცეული, აღმოჩნდება, რომ საქართველოს რეზიდენტების ირაციონალური (უპირატესად – სათამაშო ბიზნესი) და იძულებითი ეკონომიკური მდგომარეობით (უპირატესად – აღებული სესხები კომერციული ბანკებისაგან) მიღებული გადაწყვეტილებების გამო მათ მიერ გადახდილი თანხების დიდი ნაწილი საქართველოს ფარგლებს გარეთ გაედინება.

მეორეს მხრივ, მზარდი ხარჯები საბანკო სექტორზე და სათამაშო ბიზნესზე განაპირობებს ერთობლივი მოთხოვნის შემცირებას სამომხმარებლო ბაზარზე. რომ წარმოვიდგინოთ, რომ აღნიშნული თანხა საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესში კი არ მიდის, არამედ პირდაპირ ხვდება სამომხმარებლო ბაზარზე, ეს გამოიწვევდა სამომხმარებლო მოთხოვნის და ფასების მნიშვნელოვან ზრდას. საბაზრო ეკონომიკის პირობებშიც კი საჭიროა გარკვეული დროებრივი ლაგი გაზრდილ მოთხოვნასთან მიწოდების შესაბამისობაში მოსაყვანად, რომლის დროსაც საბაზრო წონასწორობის უზრუნველყოფა ფასების მატებას აქვთ „გადაკისრებული“.  თუ 2017 წელს მთელი ფულადი სახსრების 31.5 პროცენტი საბანკო მომსახურების პროცენტზე და სათამაშო ბიზნესზე მოდის, მაშინ ჰიპოთეტური მოდელის დაშვების შემთხვევაში ეს 31.5 პროცენტიც სამომხმარებლო ბაზარს დააწვებოდა.[2] ვფიქრობ, ამ თანაფარდობით (31.5/68.5 = 0.46) უნდა გაიზარდოს ინფლაციის წლიური მაჩვენებელი:

ამგვარი მიდგომის შემთხვევაში, ვღებულობთ:

2017 წლის ბოლო 12-თვიანი პერიოდის[3] ოფიციალური ინფლაცია – 4.0%, „დამალული ინფლაციის“ წილი – 0.46, რეალური ინფლაცია = 4.0 + 4.0 * 0.46 = 5.8 %.

წარმოდგენას დამალულ ინფლაციასა და ინფლაციის რეალურ დონეზე (ანუ იმ შემთხვევაში, თუ საქართველოს მოსახლეობის ხარჯებს არ შეამცირებდა ხარჯები საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესზე) იძლევა ქვემორე ცხრილი.

ცხრილი 2

ოფიციალური და რეალური ინფლაცია საქართველოში 2005-2017 წლებში

(საბანკო პროცენტებსა და აზარტულ თამაშებზე

გადახდილი თანხის გათვალისწინებით)

ზემოთ მოტანილ პრობლემაზე საუბრისას ჩვენ შევეხეთ ინფლაციაზე მოქმედ მხოლოდ ორ მნიშვნელოვან ფაქტორს – მოსახლეობის დამოკიდებულების ზრდას საბანკო სექტორისადმი და აზარტული თამაშებისადმი. მოსახლეობის მდგომარეობაზე მოქმედებენ არანაკლები წონისა და გავლენის სხვა ფაქტორებიც, როგორებიცაა, მაგალითად, მოსახლეობის დამოკიდებულების ზრდა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისა და სხვა საკრედიტო ორგანიზაციებისადმი, რომელთა მომსახურების საპროცენტო განაკვეთი, კომერციული ბანკების ანალოგიურ მაჩვენებელზე ჯერადად მაღალია. ამის გამოც მათ მიერ მოსახლეობისაგან ამოღებული სახსრები, ისევე როგორც მათ ხელში გადასული ქონების ღირებულება, საკმაოდ მაღალია.[4]

შემაშფოთებლად მაღალი და მზარდია აგრეთვე დამოკიდებულება ნარკოტიკებისადმი, რაც ასევე თითქმის გეომეტრიული პროგრესიით მზარდ ხარჯებს მოითხოვს. ასევე, არ შევხებივართ კომერციული ბანკების მიერ საურავებიდან და კლიენტებისთვის გაცემული სესხებიდან ჯარიმის სახით ამოღებულ თანხებს, რომლებმაც მარტო 2017 წლის მეორე კვარტალში თითქმის 38 მლნ. ლარი შეადგინა.[5] შესაბამისად, მოსახლეობის რეალური კეთილდღეობის დონე ოფიციალურთან შედარებით გაცილებით დაბალია, მდგომარეობა კი – უფრო დრამატული, ისევე როგორც ინფლაციის რეალური დონე – ოფიციალურ მაჩვენებელზე გაცილებით მაღალი. აღნიშნულის გამო ინფლაციის დეკლარირებული მაჩვენებელი ფასების საერთო დონის ტრენდის მაჩვენებელი უფროა, ვიდრე კონკრეტული პერიოდის მიხედვით საზოგადოების ფასთა ცვლილებისა და ცხოვრების ღირებულების განსაზღვრისათვის გამოსაყენებელი  ობიექტური ეკონომიკური  ინდიკატორი…

იოსებ არჩვაძე

[2]

ჩვენ აქ აბსტრაგირებას ვახდენთ იმ გარემოებისაგან, რომ თვით ხარჯები  საბანკო სექტორსა და სათამაშო ბიზნესზე იწვევს სამომხმარებლო ხარჯების გარკვეულ ზრდას – შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულების სტაციონარული შენობების მშენებლობის, კეთილმოწყობის, მომსახურების, დაცვის და სხვა ხარჯების გამო.

[3] 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით.

[4] მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების ხელში გადასული ქონება (რომლის უდიდესი ნაწილი ფიზიკურ პირებს ეკუთვნოდათ), წელზე გადანგარიშებით, ასეთი ორგანიზაციების კაპიტალის 15 პროცენტს აღწევს. – იხ. https://bpn.ge/finansebi/37196-1-el-kvartalshi-mikrosafinanso-organizaciebma-14-569-560-laris-udzrav-modzravi-qoneba-daisakuthres.html?lang=ka-GE

[5] იხ.: http://commersant.ge/?view=post&id=129869&lang_id=ge