საქართველოს ექს–პრეზიდენტის და ოდესის ოლქის სახელმწიფო ადმინისტრაციის ყოფილი ხელმძღვანელის, აგრეთვე საქართველოს და უკრაინის ყოფილი მოქალაქის, ამჟამად კი საერთოდ მოქალაქეობის არმქონე პირის მიხეილ სააკაშვილის დაბრუნებამ უკრაინაში ა.წ. 10 სექტემბერს, მსოფლიო პრესის ყურადღება მიიპყრო. აჟიოტაჟმა სულ რამდენიმე დღეს გასტანა, გამოითქვა მრავალი მოსაზრება და, როგორც ყოველთვის, კონსპიროლოგიური თეორიების მიმდევრებმა რამდენიმე ვერსია წარმოადგინეს. ისინი, ვისაც არ აწყობს სააკაშვილის ყოფნა უკრაინაში აცხადებენ, რომ იგი არის რუსეთის სპეცსამსახურების პროექტი მიმართული პოროშენკოს წინააღმდეგ. 17 სექტემბერს რუსეთის ტელევიზიით (სოლოვიოვის გადაცემა ,,კვირის საღამო’’–ში) ცნობილმა რუსმა ექსპერტებმა განაცხადეს, რომ სააკაშვილი არის აშშ–ს სახელმწიფო დეპარტამენტის პროექტი მიმართული ისევ და ისევ პოროშენკოს წინააღმდეგ. არადა ამავდროულად ამ ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ თვითონ პოროშენკო არის აშშ–ის სახდეპის პროექტი და ამ ვერსიების შესაჯერებლად საჭირო ხდება ისეთი არგუმენტის მოფიქრება, როგორიცაა მაგალითად ის, რომ აშშ–ის სახდეპი იყენებს სააკაშვილს იმისათვის, რომ დააჩქარებინოს პოროშენკოს იმ აუცილებელი რეფორმების გატარება, რომელიც აშკარად ყოვნდება უკრაინაში….

ასეთ დროს ადამიანს ახსენდება ცნობილი რუსული ანდაზა ,,язык до Киева доведет“.

დავეთანხმები ცნობილ რუს პუბლიცისტს იგორ იაკოვენკოს იმაში, რომ კონსპიროლოგიურ თეორიებთან რაციონალური მეთოდებით ბრძოლას აზრი არ აქვს და დროს არ დავხარჯავ ასეთი თეორიების კრიტიკაზე. ნაცვლად ამისა შემოგთავაზებთ რეალურ ფაქტებზე და რაციონალურ, სამეცნიერო მიდგომაზე დაფუძნებულ ანალიზს. აქვე აღვნიშნავ: მიმაჩნია, რომ მიხეილ სააკაშვილი მისი პიროვნული თვისებების გამო არავითარ ინტერესს არ იმსახურებს. სამაგიეროდ ძალზე საინტერესოა და საჭირბოროტოა იმის გაანალიზება, თუ როგორ ხდება პოსტმოდერნისტულ ეპოქაში პოლიტიკურ სარბიელზე პოლიტიკური მოღვაწეობისათვის სრულიად არაადექვატური ადამიანების გამოჩენა და, ზოგ შემთხვევაში, მათი აღზევება ამა თუ იმ სახელმწიფოს მეთაურის თანამდებობამდეც კი.

“ყველა სხვა პოლიტიკოსზე მეტად სააკაშვილს ვუწოდებდი ჯადოქარს, ისეთს რომელსაც შეუძლია ყველასათვის იყოს ყველაფერი. ის ხან ათათურქია (სახელმწიფოს აღმშენებელი), ხან ჯორჯ ბუში (ნეოკონი), ხან ზვიად გამსახურდია (ნაციონალისტი) და ხან ვლადიმერ პუტინი (უმოწყალო ცენტრალიზატორი). ის მე ბილ კლინტონსაც მაგონებს, ბუნებრივ კომუნიკატორს და ბორის ელცინსაც, რომელიც ისე აწესრიგებდა პოლიტიკურ წრეებს, როგორც ამას სხვა ვერავინ ახერხებდა.

აბა იფიქრეთ, როგორ ახერხებს მიშა (სააკაშვილს ყველა ასე ეძახის) იყოს სენატორ ჯონ მაკკეინის და ბელარუსის ლიდერის ალექსანდრე ლუკაშენკოს მეგობარი. ის დღემდე აღაფრთოვანებს რესპუბლიკურ აუდიტორიას ვაშინგტონში და ირანთან უვიზო რეჟიმს აწესებს. ეს ის კაცია, რომელიც ამაყობს “მსოფლიო ბანკის” რეიტინგში (“ბიზნესის იოლად წარმართვა“) თავისი ვარსკვლავური შედეგით, მაგრამ ამავე დროს ხელმძღვანელობს ეკონომიკას, რომელშიც მონოპოლიებს მტკიცედ აქვთ გადგმული ფესვები.

ეს ის კაცია, რომელიც ლაპარაკობს “სინგაპურის ელემენტების მქონე შვეიცარიის” აშენებაზე (დაბალი გადასახადები, მთავრობის მინიმალური ჩარევა), მაგრამ იმავდროულად ცდილობს ევროკავშირთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებას მიაღწიოს (რაც უზარმაზარი რაოდენობის ახალ რეგულაციებს და ევროკავშირთან ჰარმონიზაციას მოითხოვს). ერთი და იგივე ლიდერი ნაციონალურ ღირებულებებზე და ქართული კულტურის დაცვაზე ლაპარაკობს და ამავე დროს არის ავტორი ახალი ბრჭყვიალა შუშის ხიდისა, რომელიც უფრო ჯორჯიის ატლანტას მოუხდებოდა და რომელმაც დაასახიჩრა თბილისის ძველი უბანი.

ყველა პოლიტიკურ დებატში, იქნება ეს ეკონომიკა, აფხაზეთი თუ სამხრეთ ოსეთი, ურთიერთობა ევროკავშირთან, თუ სოციალური საკითხები, ის დისკუსიის ორივე მხარეზე ყოფნას ახერხებს. ამას წინათ ციტირებდნენ მის სიტყვებს იმის თაობაზე, რომ ოპოზიციის ადგილზე ის მთავრობას ბევრ პრობლემას შეუქმნიდა. აი მართლაც პოსტმოდერნისტი პრეზიდენტი“, წერდა 2010 წელს ცნობილი მეცნიერი და კავკასიისა და საქართველოს ბრწყინვალე მცოდნე თომას დე ვაალი .

მოცემულ წერილში შეუძლებელია პოსტმოდერნიზმის ეპოქის ძირითადი მახასიათებლების ჩამოთვლა და გაანალიზება, თუმცა დე ვაალის მიერ ჩამოთვლილი სააკაშვილის უნარ–ჩვევები და ასეთი ადამიანის აღიარება პოსტმოდერნისტ პრეზიდენტად თავისთავად საკმარისად ახასიათებს ჩვენ ეპოქას.

ამ შესავლის შემდეგ შეგახსენებთ, რომ ჯერ კიდევ 2015 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ცნობილ წერილში ,,გადაარჩინეთ ახალი უკრაინა’’ ჯორჯ სოროსი და ბერნარ–ანრი ლევი უკრაინაში სააკაშვილის გამოჩენასთან დაკავშირებით წერდნენ, რომ სააკაშვილმა საქართველოში კორუფცია კი არ დაამარცხა, არამედ აქცია კორუფცია სახელმწიფო მონოპოლიად.

სოროსის და ბერნარ–ლევის გარდა სხვა ცნობილმა მოღვაწეებმაც გააფრთხილეს პოროშენკო სააკაშვილთან დაკავშირებით. საქართველოს ხელისუფლება კი ოფიციალურად, სახელმწიფო დონეზე ატყობინებდა უკრაინის ხელისუფლებას, რომ სააკაშვილის მიმართ სისხლის სამართლის საქმეები იყო აღძრული. პოროშენკოზე არაფერმა იმოქმედა და 2015 წლის მაისის ბოლოს უკრაინის პრეზიდენტმა მიანიჭა სააკაშვილს უკრაინის მოქალაქეობა და დანიშნა იგი ოდესის ოლქის სახელმწიფო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელად. იმავე პერიოდში სააკაშვილის რამდენიმე თანამზრახველი უკრაინის აღმასრულებელ ხელისუფლებაში საკმაოდ მაღალ თანამდებობებზე დაინიშნა. ეს დანიშვნები ფართოდ იქნა რეკლამირებული, როგორც კორუფციასთან მასშტაბური ბრძოლისა და უკრაინის მოდერნიზაციის დასაწყისი. იმხანად ბევრმა ადამიანმა, ჩემი ზოგიერთი უკრაინელი ნაცნობის ჩათვლით, გულწრფელად დაიჯერა, რომ პოროშენკომ ეს დასავლეთის და, პირველ რიგში, აშშ–ს წარმომადგენლების ზეწოლისა და მოთხოვნების გამო გააკეთა. სხვა რაციონალურ ახსნას ეს ადამიანები უბრალოდ ვერ პოულობდნენ. მართლაც, ძნელი იყო იმის დაჯერება, რომ ადამიანს თავისით შეეძლო მიეღო ასეთი ირაციონალური გადაწყვეტილება და, თუნდაც საქართველოსთან, როგორც სახელმწიფოსთან ურთიერთობის გაფუჭებაზე მაღლა სააკაშვილის გვერდით ყოლის დაყენება. მაგრამ გავიდა სულ ორიოდე თვე და სატელეფონო საუბრებში უკრაინელმა ნაცნობებმა დამიდასტურეს, რომ მართალი ვიყავი, როცა ვეუბნებოდი, რომ დასავლეთი არ ითხობდა და რეკომენდაციასაც არ უწევდა სააკაშვილის დანიშვნას უკრაინაში. უფრო მეტიც – მათ მითხრეს, რომ პოროშენკოს ადმინისტრაციის მაღალჩინოსნებისგან გაიგეს, რომ ამერიკელი და ევროპელი დიპლომატები კიდევაც აფრთხილებდნენ პოროშენკოს სააკაშვილთან დაკავშირებით, მაგრამ პოროშენკომ მათ ყური ისევე არ დაუგდო, როგორც საქართველოს ხელისუფლების ოფიციალურ გაფრთხილებას. მაშინათვე საჯაროდ ვაცხადებდი, რომ სააკაშვილის მწვავე დაპირისპირება პოროშენკოსთან გარდაუვალი იყო და რომ ეს საკმაოდ სწრაფად დაიწყებოდა.

საქმე ის არის, რომ საქართველოში 2003 წლის ვარდების რევოლუციის შემდგომი ვითარება რადიკალურად განსხვავდება უკრაინაში 2014 წლის ე.წ. ,,ღირსების რევოლუციის’’ შემდგომი ვითარებისაგან. საქართველოში, ვარდების რევოლუციის შემდეგ, პრეზიდენტ სააკაშვილს და მის გუნდს ჰქონდათ აღებული სრული კონტროლი პარლამენტზე და სულ მცირე დროში, რეფორმების გატარების ლოზუნგის ქვეშ, მათ დაამყარეს ასევე სრული კონტროლი სასამართლო სისტემაზე. ამგვარად, მათ დაამყარეს სრული კონტროლი ხელისუფლების სამივე შტოზე, რომლებიც დემოკრატიულ ქვეყნებში ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელია (მაღალი ხარისხით) და სწორედ ეს განაპირობებს ასეთ ქვეყნებში კანონის უზენაესობის და, შესაბამისად, თავისუფლებისა და დემოკრატიის მაღალ ხარისხს. (,,ხარისხს’’ ვახსენებ იმიტომ, რომ იდეალური ვითარება ამ მხრივ არც ერთ ქვეყანაში არ არის და ვესასდროს ვერ დამყარდება). ხელისუფლების სამივე შტოს და სულ მალე ელექტრონული მას–მედიის უმსხვილესი კომპანიების  სრულმა გაკონტროლებამ, მართვის ხისტი ავტორიტარული ვერტიკალის შექმნამ,  საშუალება მისცა სააკაშვილს და მის გუნდს დაეწყოთ მასობრივი კორუფციის ამოშანთვა და ქვეყნის მოდერნიზაცია ავტორიტარული მეთოდებით და, შესაბამისად, ეს ყველაფერი ელვისებური სისწრაფით გაეკეთებინათ. ჩატარებული რეფორმების უდიდესი ნაწილი ხორციელდებოდა სრულიად უკანონო გზებით. რეფორმატორები ხელმძღვანელობდნენ ლოზუნგით ,,მიზანი ამართლებს ნებისმიერ საშუალებას’’. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, მსოფლიო ბანკი და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები ამ რეფორმებს უპრეცედენტოდ სწრაფს და ეფექტიანს უწოდებდნენ, მაგრამ ცალკეული ექსპერტები მაშინათვე აცხადებდნენ, რომ ავტორიტარული მოდერნიზაცია სრულდება საზარელი მასშტაბის ელიტარული კორუფციით; რომ უსამართლობასთან უსამართლო მეთოდებით ბრძოლა საბოლოო ჯამში უფრო დიდი უსამართლობით მთავრდება, ვიდრე ამ ბრძოლის დასაწყისში იყო; რომ ხდება საზოგადოების სახიათო ატომიზაცია; რომ ნადგურდება საქართველოს ეკონომიკის ხერხემალი – სოფლის მეურნეობა და ა.შ. აღსანიშნავია ისიც, რომ თვითონ სააკაშვილი უშუალოდ რეფორმებში პრაქტიკულად არ მონაწილეობდა. ის კორუფციასთან ბრძოლისა და მოდერნიზაციის ეფექტიანი პიარ–მენეჯერის როლს ასრულებდა და როგორც ,,პოსტმოდერნის ნამდვილი პრეზიდენტი’’ ამ ამპლუაში ფანტასტიკური ტყუილების თქმასაც არ ერიდებოდა.

სულ სხვა ვითარება დამკვიდრდა უკრაინაში ,,ღირსების რევოლუციის’’ (2013 ნოემბერი – 2014 წლის თებერვალი) შემდეგ: პრეზიდენტად არჩეული პოროშენკო ვერ აკონტროლებდა და ვერც ახლა აკონტროლებს უკრაინის პარლამენტს – რადას. შედეგად ამისა, უკრაინის აღმასრულებელი ხელისუფლება ვერ აკონტროლებს სასამართლო სისტემას. ამ კონტექსტში უნდა გავიხსენოთ, რომ უკრაინა პოსტსაბჭოური სივრცის ერთადერთი რესპუბლიკაა ბალტიის ქვეყნების გამოკლებით, რომელიც კომპეტენტური საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ 2005-2010 წლებში აღიარებული იყო ,,სრულიად თავისუფალ’’ ქვეყნად. ცხადია, თავისუფლების ეს ხარისხი განპირობებული იყო არა კანონის უზენაესობით, არამედ ისეთი ფაქტორებით, როგორიცაა უკრაინის მკვეთრი რეგიონალურ-პოლიტიკური სხვაობები; ოლიგარქიული კლანების ერთგვარი წონასწორობა როგორც რადას შიგნით, ასევე გარეთ და ა.შ. ჯორჯ სოროსი და ბერნარ ლევი ადარებენ რა უკრაინას საქართველოს, სამართლიანად აღნიშნავენ, რომ საქართველოსგან განსხვავებით უკრაინა არის ,,პირდაპირი ჩართულობის დემოკრატია’’, რომელიც დამოკიდებულია არა ცალკეულ ლიდერზე, არამედ ,,შეკავებების და საპირწონეების’’ მექანიზმის მუშაობაზე.   ,,ასეთი დემოკრატიები შედარებით ნელა მოქმედებენ, მაგრამ გრძელვადიან პერიოდში ისინი უკეთესს შედეგს აღწევენ’’ წერენ სოროსი და ლევი. ცხადია, ასეთ პირობებში, უკრაინის ნებისმიერ პრეზიდენტს, როგორი ძლიერი პოლიტიკოსიც არ უნდა ყოფილიყო, ძალიანაც რომ ნდომოდა კორუფციასთან ბრძოლა და ქვეყნის მოდერნიზაცია, მოუწევდა რთული და ხანგრძლივი პროცესის წამოწყება. მაგრამ ,,ღირსების რევოლუციის’’ შემდეგ სამნახევარი წელიწადია გასული და დრომ აჩვენა, რომ პეტრო პოროშენკო აღმოჩნდა არა თავდადებული პატრიოტი, არამედ ოლიგარქი, რომელიც ცდილობს გამოიყენოს თავისი პრეზიდენტობა პირადი გამდიდრებისათვის. სწორედ ასე აღიქვამს მას უკრაინის მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა. დღეს უკვე ეჭვს არ იწვევს, თუ რა ამოძრავებდა პოროშენკოს სააკაშვილის უკრაინაში ჩამოყვანისა და მაღალ თანამდებობაზე დანიშვნის დროს – მას უნდოდა კორუფციის სწორედ ისეთივე სახელმწიფო მონოპოლიზაცია, როგორსაც სააკაშვილმა საქართველოში მიაღწია, თანაც ისე, რომ დასავლეთს ეღიარებინა უკრაინული რეფორმების წარმატება. უკრაინელი მეცნიერი პეტრე ოლეშჩუკი წერილში ,,პოროშენკო ჩიხშია. რა უყოს აწი სააკაშვილს’’ სამართლიანად აღნიშნავს, რომ პოროშენკომ დანიშნა სააკაშვილი და სააკაშვილის გუნდის წევრები საკუთარი პიარომანიის გამო: ,,Собственно, для чего Порошенко заварил эту кашу? Ответ очевиден. Из-за собственной пиаромании. Очень хотел попиариться на теме “грузинских реформ”. აღსანიშნავია, რომ ოლეშჩუკი და არაერთი სხვა უკრაინელი მეცნიერი ,,სააკაშვილის პროექტს’’ უკრაინაში არასოდეს არ იხილავდნენ, როგორც პოროშენკოს მცდელობას დაეწყო ნამდვილი რეფორმები უკრაინაში. ოლეშჩუკის შეფასებას დავუმატებ ჩემს აზრს: დარწმუნებული ვარ, პოროშენკოს ეგონა, რომ საქართველოს მიერ ძებნილად გამოცხადებული სააკაშვილი მთლიანად მასზე იქნებოდა დამოკიდებული, შეასრულებდა პოროშენკოს დავალებებს და არ დაიწყებდა საკუთარ თამაშს. ცხადია ეს პოროშენკოს უხეში შეცდომა იყო.

ოდესის ოლქის გუბერნატორის პოსტზე სააკაშვილს ამ ოლქის ფარგლებში არ ჰქონდა (და ვერც ექნებოდა) იმ სრულიად უკონტროლო ძალაუფლების მცირე ნაწილიც კი, რასაც ასე მასშტაბურად იყენებდა იგი საქართველოში თავისი პრეზიდენტობის დროს. ამიტომაც ოდესაში და ოდესის ოლქში მან შეძლო მხოლოდ რამდენიმე უაღრესად წარმატებული, მაგრამ ხანმოკლე პიარ-აქციის ჩატარება (იუსტიციის სახლის ამუშავება, ოლიგარქების მიერ პლაზებთან აგებული კედლების უკანონო დანგრევა და იმ პლაზების საზეიმო ,,გადაცემა’’ ხალხისათვის, გზის მშენებლობის იმიტაცია და ა.შ.) იყო ხანმოკლე პერიოდი, როდესაც სააკაშვილის რეიტინგი პოროშენკოს და პრემიერ-მინისტრ იაცენიუკის ჯამურ რეიტინგს აღემატებოდა და სააკაშვილი მოითხოვდა რადის რიგგარეშე არჩევნებს. მაგრამ გადიოდა დრო, ცხოვრება ძველ კალაპოტს უბრუნდებოდა და სააკაშვილისადმი ნდობაც მკვეთრად ეცემოდა. აი მაშინ დაიწყო სააკაშვილმა პოროშენკოს და სხვა ოლიგარქების მწვავე გაკრიტიკება და მხილება იმაში, რომ მათ არ უნდათ კორუფციასთან ბრძოლა და რეფორმების გატარება, ვინაიდან იყენებენ არსებულ ვითარებას პირადი გამდიდრებისათვის (რაც სრული სიმართლეა და რასაც იზიარებს და აღტაცებით უსმენს უკრაინის მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი). ასეთ ვითარებაში პოროშენკომ ა.წ. ივლისში ჩამოართვა სააკაშვილს მოქალაქეობა იმ მომენტში, როდესაც სააკაშვილი უკრაინაში არ იმყოფებოდა და გადაწყვიტა მისი არშეშვება უკრაინაში (ამ აქტამდე სულ რამდენიმე დღით ადრე პოროშენკო ჩამოვიდა საქართველოში და მოილაპარაკა საქართველოს ხელისუფლებასთან, რომ ჩვენი მთავრობა განაახლება სააკაშვილის ექსტრადიქციის მოთხოვნას). ძნელია წარმოიდგინო უფრო აბსურდული და კონტრპროდუქტიული მოქმედება! მოქალაქეობის გარეშე დარჩენილმა სააკაშვილმა მაქსიმალურად გამოიყენა ეს ყველაფერი პირადი პიარისათვის, რომელიც მის ფსიქიკას, ცნობილი ამერიკელი მეცნიერის ლინკოლნ მიტჩელის აზრით, ისევე სჭირდება, როგორც ჟანგბადი მის ორგანიზმს და წარმატებასაც მიაღწია – მსოფლიო მედიის წამყვანი გამოცემები და ტელევიზიები აშუქებდნენ სკანდალს სააკაშვილის გარშემო. შემდეგ სააკაშვილმა წინასწარ გამოაცხადა, რომ 10 სექტემბერს შევიდოდა უკრაინაში პოლონეთიდან. ამის შემდეგ პოროშენკოს მოქმედება საბოლოოდ აბსურდულ თეატრად იქცა: მრავალი პოლიტიკური აბსურდის მნახველი თვალებს ვერ ვუჯერებდი, როცა ვგებულობდი, რომ უკრაინის ხელისუფლებამ პოლონეთის ტერიტორიაზე მთელი უკრაინული მატარებელი გააჩერა და გამოაცხადა, რომ ამის მიზეზი ის იყო, რომ იქ ,,იმყოფებოდა ერთი პიროვნება, რომელსაც არ გააჩნდა უკრაინაში შესვლის უფლება’’. ვუყურებდი ტელევიზორს და სატელეფონო ინტერვიუებში ვუხსნიდი ჟურნალისტებს, რომ პოროშენკო მოქმედებდა, როგორც სააკაშვილის პირადი ,,სასარგებლო იდიოტი’’ და რომ თავისი კონტრპროდუქტიული მოქმედებით ის უზრუნველყოფდა სააკაშვილის ტრიუმფალურ დაბრუნებას უკრაინაში. აი რას წერდა ცნობილი უკრაინელი მეცნიერი ირინა ბეკეშკინა (რომელსაც მთლიანად ვეთანხმები) ა.წ. 13 აგვისტოს:

,,Я считаю ситуацию вокруг Михаила Саакашвили очень скверной. Меня, честно говоря, пугает, когда власть принимает глупые решения, заводящие ее в цугцванг, и непонятно: а что делать дальше? Очевидно, когда принимается какое-либо решение, следует рассчитывать последствия, результат. Я могу понять, почему было принято решение лишить Саакашвили гражданства – очевидно, эмоциональное, очевидно, лопнуло терпение, очевидно, верх взяла обида.  Но вот на вопрос «зачем?» у меня нет ответа.  Пик его популярности в Украине давно прошел, рейтинг партии был ниже 2%, и он постепенно превращался в маргинальную фигуру – да, шумную, скандальную, но не опасную для власти.  Ну и зачем нужно было делать из него героя?

События на границе, вообще напоминают театр абсурда.  Ну как можно заминировать территорию, постоянно находящуюся в поле зрения пограничников? Зачем вообще было устраивать это шоу на границе и создавать скандальную видео-картинку, желанную на всех телеканалах, и не только украинских? Почему бы не пойти в этой ситуации по самому простому пути, и при прохождении контроля просто забрать паспорт? Нелепость решений просто пугает’’.

აღსანიშნავია, რომ უკრაინის საზღვრის გადაკვეთისას სააკაშვილის გვერდით თავი მოიყარეს ცნობილმა პოლიტიკოსებმა და სხვა ,,ცნობადმა’’ სახეებმა. უკრაინის დამოუკიდებელი ექსპერტები აღნიშნავდნენ, რომ მესაზღვრეების ჯაჭვი მილიარდერ კოლომოისკის პირადი ბატალიონის მებრძოლებმა გაარღვიეს, ხოლო სააკაშვილის გვერდით იყვნენ მთელს უკრაინაში ცნობილი კრიმინალური ავტორიტეტებიც. ექსპერტების ინფორმაციაში ეჭვის შეტანის საფუძველი არ მაქვს, მაგრამ ფაქტად რჩება ის, რომ მთელი ეს სიტუაცია შექმნა პირადად პოროშენკომ თავისი დაუჯერებლად აბსურდული, კონტრპროდუქტიული მოქმედებით.

რა ხდება ახლა და რა არის აწი მოსალოდნელი?

ჯერ კიდევ სააკაშვილის მიერ საზღვრის ტრიუმფალური გადაკვეთის პროცესში ვაცხადებდი, რომ მისი შემდგომი მოქმედება ნელ-თბილ რეჟიმში გადავიდოდა. საქმე ის იყო, რომ ამ დროს უკრაინის არც ერთ ქალაქში – არც ლვოვში, არც კიევში და არც სხვაგან არ გაიმართა სპონტანური დემონსტრაციები სააკაშვილის მხარდასაჭერად და პოროშენკოსა და მისი ხელისუფლების წინააღმდეგ. ეს კი ნიშნავდა, რომ უკრაინაში შესვლის შემდეგ სააკაშვილი ვერ შესძლებდა მაშინათვე კიევზე ტრიუმფალური ლაშქრობის მოწყობას – მას აშკარად არ გააჩნდა ამის რესურსი. პირადად კარგად ვიცნობ მას და დარწმუნებული ვარ: სააკაშვილს რომ ჩაეთვალა, რომ ასეთი რესურსი ჰქონდა, ის ამას მაშინათვე გააკეთებდა და მას ვერაფერი შეაჩერებდა – ვერც დაპატიმრების და საქართველოში ექსტრადირების მუქარა და ვერც სხვა რამ. საკუთარი ფსიქიკის მძევალი სააკაშვილი ვერ იტყოდა უარს ასეთ ლაშქრობა-მარშზე ისევე, როგორც ბოლო სტადიაში მყოფი ნარკომანი ვერ ამბობს უარს ნარკოტიკების დოზის მიღებაზე. მაგრამ სააკაშვილი ხედავდა, რომ რესურსი არ ჰქონდა და ეს მთავარი და გადამწყვეტი მიზეზია იმისა, რომ მან მალე გამოაცხადა, რომ უარს ამბობდა ამ ეტაპზე კიევზე გალაშქრებაზე. საინტერესოა სხვა ფაქტორებიც. უკრაინის პროკურატურამ მაშინათვე განაცხადა, რომ სააკაშვილს არ დააპატიმრებდნენ და არ გადასცემდნენ საქართველოს; რომ მას შეუძლია იცხოვროს უკრაინაში. ცნობილ და ობიექტურ უკრაინელ ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ ხელისუფლებისაგან ეს გარანტიები სააკაშვილმა მიიღო სწორედ იმის ფასად, რომ დათანმხდა, რომ შეანელებს და გარკვეულ ჩარჩოებში მოაქცევს თავის მოქმედებას. ეს სავსებით დასაჯერებელია. უკრაინის პროკურატურის განცხადება, ცხადია, ნიშნავს იმას, რომ პოროშენკოს გარემოცვამ დაითანხმა უკრაინის პრეზიდენტი რომ მას მათთვის გადაეცა სააკაშვილთან დაკავშირებული კრიზისის მენეჯმენტი და სააკაშვილსაც მოელაპარაკა.

წერილს ირინა ბეკეშკინას უკვე ციტირებული წერილის ფრაგმენტით დავასრულებ:

,,Что в результате? Думаю, рейтинги Саакашвили и его партии пойдут вверх.  Электоральные социологические опросы показывают, что половина населения не имеет партийных предпочтений: они или вообще не собираются идти на выборы, или не определились с выбором. Запрос на «новых политиков» достаточно высок. Конечно, Саакашвили уже не такой и «новый». Но, с другой стороны, в ситуации «прорыва» он публично, на всю страну, проявил себя как человек абсолютно безбашенный, сметающий на своем пути любые препятствия, – качества, востребованные сейчас у части населения.  И этот радикализм достаточно затребован сейчас и у части украинского общества, уставшего от отсутствия желаемых перемен и резко негативно относящегося к власти вообще, к президенту – особенно. Вот этих людей Саакашвили может «перетянуть» на себя.

С другой стороны, ведь он лично не может ни баллотироваться на президентских выборах, ни участвовать в парламентских. И поэтому очевидно желание политических лидеров из оппозиции воспользоваться неожиданным везением и завлечь Саакашвили в качестве союзника. Кому это удастся?  Пока кажется, что Юлии Тимошенко.  Да это и понятно, она – в электоральных лидерах, и «завлекалок» у нее побольше. Насколько длительным будет это союз – сказать трудно, ведь непредсказуемость – одна из характерных особенностей Саакашвили.

В то же время очевидно, что объединение политических сил, оппонирующих президенту, вряд ли будет длительным и устойчивым: у них общий электорат, поэтому взаимная конкуренция неизбежна. Так что «Шегенский квартет» не станет подобием «Каневской четверки» – сразу за президентскими выборами предстоят парламентские, и для успеха на парламентских выборах партии необходимо, чтобы ее лидер максимально «раскрутился» во время президентской избирательной кампании.

И да, во время президентской кампании Саакашвили, который не может быть кандидатом, будет полезен – и мотор, и рупор, и в то же время не конкурент!   Но просчитывался ли вариант, а что будет на выборах парламентских? Не заберет ли политическая сила, в названии которой буде «Саакашвили» такие нужные проценты от вчерашних союзников? Жизнь показала, что благодарность – это не то качество, которое свойственно бывшему грузинскому президенту.

Впрочем, все эти размышления имеют смысл, если Саакашвили останется в Украине.  Что предпримет власть? И что необходимо предпринять?  Не знаю. Особенность цугцванга в том и состоит, что хороших решений просто нет.

Что предпримет Саакашвили? Как ни странно, но здесь «непрогнозируемый» как раз прогнозируем лучше. Он будет максимально использовать ситуацию, организовывать протестные акции, участвовать во всех возможных шоу, максимально использовать тех, кто, в свою очередь, будет использовать его.  В конце концов, у него нет другого выхода и других возможностей для политического будущего.

Возможен ли новый Майдан? Вряд ли. Пока власть осторожна, памятуя, что настоящий Майдан начался не с протеста студентов, а с их избиения.

Хотя нельзя исключать радикально-экстремистских акций, тем более что кое-кто по соседству мог бы и поспособствовать такому развитию событий.

Наконец, хотелось бы посоветовать некоторым нашим политикам, с азартом, подсчитывающим дивиденды от неожиданного подарка от власти в виде разбушевавшегося Саакашвили, не забывать посчитать и потери страны.  И заняться чем-нибудь более полезным для страны, например, направить свои усилия на принятие крайне необходимых стране законов и проведение необходимых стране преобразований.

А Саакашвили? Он действительно кому-то интересен? Мне – нет.  Правда, приходится слушать в силу профессии. Но, ей богу, лучше бы сходить в цирк’’.

ყველაფერში ვეთანხმები შესანიშნავ უკრაინელ მეცნიერს, რომელმა მრავალი წელი უძღვნა უკრაინაში არსებული სოციალურ-პოლიტიკური შესწავლას და გაანალიზებას. აღვნიშნავ მხოლოდ იმას, რაც ქალბატონმა ირინამ შესანიშნავად იცის: უკრაინელი პოლიტიკოსები, ცხადია, არ დაუჯერებენ ირინა ბეკეშკინას: არ დაიწყებენ იმის დათვლას, თუ რა ზარალი ადგება უკრაინას; არ მიმართავენ თავის ძალისხმევას უკრაინისათვის უკიდურესად საჭირო კანონების მიღებაზე და ასევე აუცილებელ გარდაქმნებზე. ნაცვლად ამისა ისინი ისევ მხოლოდ საკუთარ ,,დივიდენდებზე’’ იზრუნავენ პოსტმოდერნისტული ეპოქის უმოწყალო მოთხოვნების შესაბამისად.

პეტრე მამრაძე

,,The NGO-cracy in these three countries undermines democracy promotion initiatives. Because NGOs have failed to overcome the Soviet Legacy and occupy the narrow public space between the private sphere and the state, governments have carte blanche’’ (,,ენჯიოკრატია ამ სამ ქვეყანაში ძირს უთხრის დემოკრატიული ინიციატივებისათვის ხელის შეწყობას. იმის გამო, რომ ენჯიოებმა ვერ დასძლიეს საბჭოური მემკვიდრეობა და იკავებენ ვიწრო საჯარო სივრცეს პირად და სახელმწიფო სფეროებს შორის, მთავრობებს კარტ-ბლანში აქვთ’’) – აი ერთერთი დასკვნა ცნობილი ექსპერტის ორისია ლუცევიჩის მოხსენებაში ,,როგორ დავასრულოთ რევოლუცია: სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში, მოლდოვაში და უკრაინაში’’. (შემდგომ ტექსტში ლუცევიჩის ამ ნაშრომს აღვნიშნავთ [1]-ით, ხოლო არასამთავრობო ორგანიზაციებს (NGO) ვახსენებთ საქართველოში დამკვიდრებული ტერმინით ,,ენჯიო’’).   სამეცნიერო ლიტერატურაში ხშირად ციტირებული ლუცევიჩის  მოხსენება გამოქვეყნდა ,,ჩეტემ ჰაუზის’’ მიერ 2013 იანვარში, მაგრამ განვლილ ოთხ წელიწადში საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოებაში არსებულმა  დინამიკამ მხოლოდ განამტკიცა [1]-ში მოცემული ანალიზისა და დასკვნების სისწორე.

[1]-ის ძირითადი დასკვნები კი (გარდა უკვე ციტირებულისა) ასეთია:

სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში, მოლდოვასა და აზერბაიჯანში ისევ სუსტია, რაც იმაში ვლინდება, რომ მოქალაქეებს პოლიტიკური მოვლენების განვითარებაზე გავლენის მოხდენის მწირი საშუალება აქვთ. ეს გამოწვეულია მათი ჩართულობის სიმცირით, კლიენტელისტური ქსელით და კორუფციით;

დასავლეთის მიერ დაფინანსებული ენჯიოები ქმნიან ენჯიოკრატიას, რომლის ფარგლებში ენჯიოების პროფესიონალ ლიდერებს აქვთ ურთიერთობა ადგილობრივ პოლიტიკოსებსა და დასავლეთის დონორებთან და ამ ურთიერთობას იყენებენ საჯარო პოლიტიკაზე გავლენის მოსახდენად, მაგრამ ენჯიოების ლიდერები მოწყვეტილნი არიან ხალხის მასას;

ბევრი დასავლეთელი დონორი, რომელმაც განახორციელა მნიშველოვანი ინვესტიციები სამოქალაქო სექტორის გაძლიერებაში, ხშირად აწარმოებს ,,მუდმივი კლიენტების ქსელის’’ მხარდაჭერის პოლიტიკას (ანუ წლიდან წლამდე აფინანსებს ერთ და იგივე ენჯიოებს, პ.მ.) და ამით ინარჩუნებს განხეთქილებას რამდენიმე კარგად ორგანიზებულ ჯგუფსა  და აქტიურ მოქალაქეებს შორის.

[1]-ში აღნიშულია, რომ დასავლეთში ფერადი რევოლუციები თავდაპირველად სამოქალაქო საზოგადეობის ტრიუმფად, თავისუფლებისა და დემოკრატიის გამარჯვებად და დემოკრატიზაციის ,,მესამე ტალღის’’ გრანდიოზულ ფინალად აღიქვეს. (შეგახსენებთ, რომ აშშ-ს მაშინდელმა სენატორებმა ჰილარი კლინტონმა და ჯონ მაკკეინმა სააკაშვილი და იუშჩენკო მშვიდობის დარგში ნობელის პრემიაზე წარადგინეს, რასაც ზოგიერთმა ამერიკელმა მეცნიერმა მაშინათვე ,,ნაადრევი მოქმედება’’ უწოდა იხ. [2]). თუმცა [1] იქვე აღნიშნავს, რომ ყოველი ფერადი რევოლუციის შემდეგ ყველა ქვეყანაში გამოიკვეთა ორი პრობლემა: პირველი ის, რომ ელექტორალურ (ანუ არჩევნებით განხორციელებულ) რევოლუციებში კოლექტიური ნების გამოხატვის შემდეგ, იგივე ხალხი რევოლუციების შემდგომ პერიოდში გავლენას ვეღარ ახდენდა ყოველდღიურ პოლიტიკურ ცხოვრებაზე და ვერ აკონტროლებმა თავის მიერ არჩეულ ხელისუფლებას. მეორე პრობლემა კი ის აღმოჩნდა, რომ დემოკრატია უკან-უკან იხევს თუკი  სამოქალაქო საზოგადოების მხრიდან მნიშვნელოვანი ზეწოლა არ ამაგრებს მას, ხოლო დასავლეთის მიერ სამოქალაქო საზოგადოების გასაძლიერებლად დახარჯულმა მილიონობით დოლარმა ვერ უზრუნველყო მთლიანად სამოქალაქო საზოგადოების გაძლიერება და დემოკრატიის განმტკიცება.

[1]-ში აღნიშნულია: ,,დასავლეთს მიაჩნია, რომ პოსტსაბჭოურ სახელმწიფოებში სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების ხელშეწყობისათვის მან უნდა გაუწიოს ფინანსური და ტექნიკური დახმარება ადგილობრივ რეგისტრირებულ ენჯიოებს, რათა მათ აქტიური ზეგავლენა მოახდინონ მთავრობაზე. ეს ადგილობრივი ენჯიოები სამოქალაქო საზოგადოების სინონიმად იქცნენ და ფაქტობრივად ახდენენ სამოქალაქო საზოგადოების დისკურსის მონოპოლიზაციას, რითაც უკან იტოვებენ უფრო ფართე საზოგადოებას და მოქალაქეთა ჩართულობის სხვა არაინსტიტუციურ ფორმებს’’. იქვე აღნიშნულია, რომ ზოგიერთი ექსპერტის აზრით ასეთმა ენჯიოებმა გადამწყვეტი როლი შეასრულეს ახალგაზრდების და ამომრჩევლების მობილიზაციაში, რამაც საბოლოოდ უზრუნველყო რეჟიმების შეცვლა, თუმცა ზოგიერთ ექსპერტს მიაჩნია, რომ ენჯიოების როლი მარგინალური იყო და სამოქალაქო პროტესტი წარმატებული აღმოჩნდა ადგილობრივი პოლიტიკური ოპოზიციის მხარდაჭერის გამო. [1] აღნიშნავს, რომ ფერადი რევოლუციების შემდეგ, როდესაც სამოქალაქო საზოგადოების ლიდერები ცდილობდნენ გამარჯვების ტალღაზე დაემკვიდრებინათ მოქალაქეთა ჩართულობის ახალი სულისკვეთება,  საქართველოში ,,კმარამ’’, უკრაინაში ,,პორამ’’ და მოლდოვაში ,,იფიქრე მოლდოვაზე’’ და ,,კიშინოვის ჰაიდ-პარკმა’’ ვერ შეძლეს რევოლუციების კოლექტიური ენერგიის ტრანსფორმირება ორგანიზებულ, ზომიერ სამოქალაქო ძალად. საქართველოში ,,კმარა’’ საერთოდ დაიშალა, ხოლო ენჯიოების ყველაზე აქტიურმა ლიდერებმა დაიკავეს მაღალი თანამდებობები საქართველოს ახალ ხელისუფლებაში. ამის შემდეგ კი ხელისუფლებამ გარიყა ენჯიოების დანარჩენი სექტორი და აღკვეთა მათი მონაწილეობა სერიოზულ საჯარო დისკურსში [1].

ორისია ლუცევიჩის მოხსენება ემყარება საქართველოში, მოლდოვასა და უკრაინაში მაღალ დონეზე ჩატარებულ სამეცნიერო კვლევას. მოხსენების ყოველი დებულება ეყრდნობა კონკრეტულ ფაქტობრივ მონაცემებს, შესწავლილია დაფინანსება, კონკრეტულად გამოკვლეულია ენჯიოების საქმიანობა და ამ საქმიანობის შედეგები, ჩატარებულია მრავალი გამოკითხვა. ამ წერილის ავტორს არ ჰქონია მსგავსი სამეცნიერო კვლევის ჩატარების საშუალება, მაგრამ გასული საუკუნის დასაწყისიდან დღემდე ახლოდან და, როგორც იტყვიან, ,, შიგნიდან’’ ვაკვირდები ლუცევიჩის მიერ შესწავლილ მოვლენებს. პრაქტიკულად მთლიანად ვეთანხმები ლუცევიჩის ანალიზს და დასკვნებს საქართველოსთან დაკავშირებით და აქვე მინდა ერთგვარი დამატების სახით შემოგთავაზოთ ჩემი პირადი დაკვირვებებით მოპოვებული ინფორმაცია.

უშუალო მოწმე ვარ იმისა, რომ ზურაბ ჟვანია დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა განათლებული ახალგაზრდების რეკრუტირებას თავის პოლიტიკურ გუნდში. ზურაბი ხშირად ამბობდა – ,,ყველა ,,კაი ტიპი’’ ჩვენთან უნდა იყოს’’ და დაუღალავად ეძებდა განათლებულ და ენერგიულ ახალგაზრდებს. ზურაბი ხაზს უსვამდა იმას, რომ ასეთი ახალგაზრდა უსათუოდ ამბიციურიც უნდა ყოფილიყო, ვინაიდან ამბიციის გარეშე საკმარისი სტიმული არ ექნებოდა პოლიტიკურ ასპარეზზე გაძლებისა და დაწინაურებისათვის. როდესაც ამბიციური ახალგაზრდების რაოდენობამ გარკვეულ კრიტიკულ ნიშნულს მიაღწია (მ.სააკაშვილს ამ ახალგაზრდებს შორის უკვე გამორჩეული ადგილი ეკავა), ზურაბის ერთმა თანატოლმა-თანაგუნდელმა გააფრთხილა, რომ მალე ზურაბის მიერ შეკრებილი ამბიციური ახალგაზრდები თვითონ ზურაბს ,,მოინელებდნენ’’, მაგრამ ზ.ჟვანიამ მისთვის ჩვეული ემოციურობით ბრალი დასდო ამ თანაგუნდელს, რომ ის უბრალოდ ,,ვერ იტანდა ახალგაზრდა ინტელექტუალებს’’. თავის მხრივ ,,ახალგაზრდა ინტელექტუალები’’ დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ,,კაი ტიპების’’ შემოკრებას და მაშინდელ ენჯიოების ლიდერებთან და ერთადერთი არასამთავრობო ტელევიზიის ,,რუსთავი 2’’-ის ჟურნალისტებთან და ხელმძღვანელთან, ეროსი კიწმარიშვილთან, მჭიდრო თნამშრომლობას. აღსანიშნავია, რომ ე.კიწმარიშვილი არასოდეს მალავდა და პირად საუბრებში პირდაპირ აცხადებდა, რომ მისთვის ტელევიზია იყო ბიზნესი და, შესაბამისად, ფულის კეთების საშუალება. 1998 წლიდან საქართველოში სულ უფრო ძლიერდებოდა კორუფცია, მანამდე ,,საბაზრო ეკონომიკურ რეფორმებში პოსტსაბჭოური სივრცის ჩემპიონად’’ (ეკონომიკის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატის გერი ბეკერის შეფასება) აღიარებული ქვეყანა სწრაფად იძენდა ,,არშემდგარი სახელმწიფოს’’ სტატუსს. სწორედ იმ პერიოდში დასავლეთის დონორებმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს საქართველოში ენჯიოების და მას-მედიიის მხარდაჭერას, ხოლო პარლამენტში ,,ახალგაზრდა რეფორმატორების’’ ჯგუფთან ურთიერთობას. ეს ბუნებრივიც იყო. მაშინ სახელისუფლებო წრეებში გაჩნდა ,,უერთგულესი ბიჭების’’ და ,,მოღალატე რეფორმატორების’’ ცნებები. მოწმე ვარ იმისა, რომ ,,მოღალატე რეფორმატორები’’ და ენჯიოების ლიდერები იმხანად უცხოურ დელეგაციებთან შეხვედრისას სრულ სიმართლეს ეუბნებოდნენ უცხოელებს საქართველოში შექმნილ ვითარებაზე, ხოლო ,,უერთგულესი ბიჭები’’ უტიფრად უმტკიცებდნენ უცხოელებს, რომ ყველაფერი იყო შესანიშნავად და ერთადერთი პრობლემა ის იყო, რომ ,,მოღალატე რეფორმატორები’’ ცილს წამებდნენ ხელისუფლებას, ვინაიდან სურდათ ხელისუფლების დისკრედიტაცია ძალაუფლების ხელში ჩაგდების მიზნით. ,,მოღალატე რეფორმატორებს’’ ნამდვილად უნდოდათ ძალაუფლების ხელში ჩაგდება, მაგრამ იმხანად უცხოელებს ,,მოღალატეები’’ და ენჯიოების ლიდერები მხოლოდ სიმართლეს ეუბნებოდნენ უცხოელებს, ამხელდნენ კორუფციას და მართვის კორუმპირებულ სისტემას. არც ტყუილის თქმა და არც არსებული ვითარების დრამატიზება მაშინ ნამდვილად არ სჭირდებოდათ და უცხოელთა ნდობასაც იმსახურებდნენ თავისი სიმართლით და დემოკრატიისათვის ბრძოლის მზადყოფნით.

ვითარება იძაბებოდა. ,,თავისუფლების ინსტიტუტი’’ სულ შვიდი ახალგაზრდისაგან შედგება, მაგრამ ტელევიზორი რომ ჩართო (იგულისხმებოდა პირველ რიგში ,,რუსთავი 2’’), გეგონება, რომ ეს არის ხალხმრავალი და ძალიან ძლიერი ორგანიზაცია’’, იუმორით მეუბდებოდა ენდიაის მაშინდელი ხელმძღვანელი. ამავდროულად აშშ-ს საინფორმაციო სააგენტოს მაშინდელი წარმომადგენელი საქართველოში, ქალბატონი ვიკა (პირობითი სახელია), გულისწყრომით მეუბნებოდა, რომ ყველაფერი იღონა ,,რუსთავი 2’’-ის თანამედროვე დამოუკიდებელ ტელევიზიად ჩამოყალიბებისათვის, რომ აშშ-მ არ დაზოგა ფინანსები, რომ ჩატარდა ტრეინინგები, ტელევიზიას გაეწია ლოგისტიკური დახმარება და ა.შ. და ყველაფრის ამის შედეგად ,,ჩვენ მივიღეთ კიდევ ერთი საბჭოური ტელევიზია, ოღონდ უფრო თანამედროვე და უფრო პროფესიონალური’’. ქალბატონ ვიკას ვუხსნიდი, რომ ეს გარდაუვალი იყო და რომ ვითარება მხოლოდ მაშინ შეიცვლებოდა, როცა ელექტრონული მას-მედიის ბაზარზე არა ერთი (ანუ ავტომატურად მონოპოლისტი), არამედ ორი-სამი მაინც ერთმანეთისაგან და ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებელი ტელევიზია შეიქმნებოდა, ვინაიდან მხოლოდ თავისუფალ კონკურენციაში მყოფ მას-მედიას შეუძლია საბოლოო ჯამში ობიექტური ინფორმაციის მიწოდება საზოგადოებისათვის. აქვე აღვნიშნავ, რომ ,,ახალგაზრდა რეფორმატორები’’ იმ პერიოდში ინტენსიურად პატრონობდნენ მეგობარ ენჯიოებს. ისინი იყენებდნენ იმას, რომ მაშინდელ ხელისუფლებაში არაერთი სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობა ეკავათ (მათ შორის იყვნენ პარლამენტის წევრები და მინისტრები) და უხსნიდნენ უცხოელ დონორებს, თუ რაოდენ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ენჯიოების უხვ დაფინანსებას საქართველოში კორუფციასთან ბრძოლისათვის, მას-მედიის თავისუფლებისათვის, დემოკრატიის გამარჯვებისათვის და ა.შ.

ვითარება მკვეთრად შეიცვალა 2003 წლის ნოემბერში ვარდების რევოლუციის შემდეგ. ძალაუფლების ხელში აღების შემდეგ სააკაშვილი და მისი თანაგუნდელები ენჯიოებს და ტელევიზიას იხილავდნენ როგორც ,,მმართველი სიმაღლეების’’ შემადგენელ ნაწილს. ,,რუსთავი 2’’ უკვე 2004 წლის ზაფხულში მთლიანად დაიქვემდებარეს (ცრუმაგიერ მფლობელად მაშინ ოქრუაშვილის ახლობელი ქიბარ ხალვაში აირჩიეს). ენჯიოების ყველაზე აქტიურმა ლიდერებმა, რომლებმაც საქართველოს ახალ ხელისუფლებაში მაღალი თანამდებობებზე დაიკავეს ([1]), შეინარჩუნეს სრული კონტროლი თავის ენჯიოებზე და აქტიურად იყენებდნენ თავის ძალაუფლებას სხვა  ენჯიოების სრული დამორჩილებისათვის. ,,ნაცებს’’ ამ მხრივ ძალიან დაეხმარა აშშ-ს პრეზიდენტის პირადი ნდობა სააკაშვილისადმი. ცნობილი ამერიკელი მეცნიერები ლ.მიტჩელი და ა.ქუული წერილში ,,არასწორი მიდგომა მეგობრებთან ურთიერთობისადმი’’ ([3]) აღნიშნავდნენ, რომ ჯორჯ ბუშმა დიდი შეცდომა დაუშვა, როცა ჩათვალა, რომ ,,საქართველო ეს მიშაა’’ და რომ საქართველოსთვის დახმარება მდგომარეობდა მთელი გამოყოფილი დახმარების სააკაშვილისათვის გადაცემაში, ვინაიდან სააკაშვილს თავის რეფორმატორ-თანაგუნდელებთან ერთად უნდა უკეთესად სცოდნოდა, როგორ გამოეყენებინა ეს დახმარება საქართველოს საკეთილდღეოდ, ვიდრე ვაშინგტონში მყოფმა ბიუროკრატებს. თბილისში, იმ წლებში, მართლაც დამკვიდრდა აზრი, რომ მხოლოდ ის ენჯიო მიიღებდა უცხოელი დონორების დახმარებას, რომელსაც სააკაშვილის ხელისუფლების შესაბამისი წევრები გაუწევდნენ რეკომენდაციას.

გადიოდა წლები და დასავლეთის არაერთი დამკირვებელი ხვდებოდა, რომ საქართველოში ავტორიტარული რეჟიმი ჩამოყალიბდა. თვისობრივი ცვლილება დასავლურ წარმოდგენაში მოხდა 2007 წლის 7 ნოემბრის დარბევის შემდეგ. აღსანიშნავია, რომ ტელეკომპანია ,,იმედის’’ ბარბაროსულმა დარბევამ და დახურვამ ამ მხრივ გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა, ვიდრე ქუჩაში ხალხის ცემამ პოლიციის და უფორმო ,,ზონდერების’’ მიერ. აქვე ისიც გავიხსენოთ, რომ პრეზიდენტობიდან ,,გადამდგარი’’ სააკაშვილის 2008 წლის იანვარში პრეზიდენტად ხელახალი არჩევის შემდეგ ორი ცნობილი ენჯიოს ხელმძღვანელი გია ნოდია და თემურ იაკობაშვილი გაპრეზიდენტებულმა სააკაშვილმა მინისტრებად დანიშნა და ასე დაუფასა თანადგომა რთულ პერიოდში. ,,საქართველო: ავტორიტარიზმისკენ სრიალი?’’, ასეთი სათაურით გამოვიდა 2007 წლის დეკემბერში კრიზისის საერთაშორისო ჯგუფის ანგარიში საქართველოზე. ჯგუფის მუშაკებმა შესანიშნავად იცოდნენ, რომ საქართველოში უკვე ნამდვილი ავტორიტარიზმი სუფევდა და რომ სააკაშვილის გადადგომა მხოლოდ ფიქტიურ ხასიათს ატარებდა – ,,გადამდგარ’’ სააკაშვილს წინასაარჩევნო პერიოდში ისევე ექვემდებარებოდა მთელი ადმინისტრაციული და ფინანსური რესურსი, როგორც მანამდე.

წერილის მოცულობა საშუალებას არ იძლევა მოვიყვანოთ სააკაშვილის რეჟიმისადმი ენჯიოების სრული მორჩილების მრავალი მაგალითი. აღსანიშნავია, რომ 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში დამარცხების შემდეგ სააკაშვილმა და მისმა ნაცებმა მნიშვნელოვნად გააძლიერეს თავისი მხარდამჭერი ენჯიოები. გაიზარდა მათი რიცხვიც და სააკაშვილის ხელისუფლების არაერთი წევრი ახლადშექმნილი ენჯიოების ლიდერად მოგვევლინა. ეს ენჯიოები დღესაც ინტენსიურად და წარმატებულად თანამშრომლობენ უცხოელ დონორებთან. ამხელენ 2012 წლის შემდეგ საქართველოში დამკვიდრებულ მართვის პატრონ-კლიენტელურ სისტემას და მის ყველა მანკიერ თვისებას და ისევ სიმართლეს ლაპარაკობენ, როგორც ამას აკეთებდნენ ,,ვარდების რევოლუციამდე’’. უცხოელებიც (რომელთა შორის სადღეისოდ ცოტა თუ არის სააკაშვილის რეჟიმის დანაშაულებების მომსწრე ან მცოდნე), რწმუნდებიან, რომ ეს ადამიანები ნამდვილად პროდასავლურად არიან განწყობილი და მხოლოდ სიმართლეს ამბობენ, კონკრეტულ ფაქტებს ეყრდნობიან და ა.შ. ცნობილი ბლოგერის სოლომონ თერნალელის აზრით, ჩვენში ისეთი ვითარება შეიქმნა, როგორიც გერმანიაში იქნებოდა, ჰიტლერი რომ გადარჩენილიყო და უცხოეთში მიეწვიათ ნაციონალ-სოციალისტური რეფორმების ჩასატარებლად, ხოლო ჰიმლერს, გერინგს, გებელს და სხვებს ბუნდესტაგში რომ ამოეყოთ თავი და მისი ტრიბუნიდან გაეკრიტიკებინათ ადენაუერის მთავრობა მეორე მსოფლიო ომში დამარცხებისა და გერმანიის გახლეჩისათვის.

ნაცების მორჩილი ძველი და ახალი ენჯიოების ლიდერებს არც კი ესმით ცინიზმის რა სიმაღლეებს აღწევენ და სინდისიც არასოდეს აწუხებთ. ნაცები, ანუ სხვანაირად ნეოკომები (ნეოკომკავშირლები) ერთმანეთთან კორპორაციული ზნეობით (დ.ბერეკაშვილის შეფასებაა) არიან შეკრულები. მათ სწამთ, რომ მიზანი ამართლებს ნებისმიერ საშუალებას, ხოლო მიზანი, პოსტმოდერნიზმის ფასეულობების შესაბამისად არის პირადი წარმატება, წარმატების კრიტერიუმი კი არის მატერიალური სიმდიდრე და მაღალი თანამდებობა. საკონსტიტუციო ცვლილებების განხილვის დროს ხელისუფლების პროექტს ინტენსიურად აკრიტიკებდნენ და ახლაც აკრიტიკებენ ნაცები და მათი ენჯიოების ლიდერები, სწორედ ისინი, ვისაც ხმა არ ამოუღია მაშინ, როდესაც სააკაშვილი წლების განმავლობაში ჭრიდა და კერავდა კონსტიტუციას თავისი ინტერესებისა და სნებიანი ფანტაზის შესაბამისად.

,,პოლიტიკა დამოუკიდებელ საქართველოში ხასიათდება არა დემოკრატიულბით, არამედ არასტაბილურობით, კონფლიქტებით და ავტორიტარიზმით. <….> დასავლეთის საგარეო პოლიტიკამ, დიპლომატიურმა სტრატეგიამ და დახმარების ინტერვენციამ სინამდვილეში გააძლიერა ის, რასაც ლევიცკიმ და ვეიმ  ,,კონკურენტუნარიანი ავტორიტარიზმი’’ უწოდეს და ამასთან ერთად ხელი შეუწყო პოლიტიკურ არასტაბილურობას და კონფლიქტების გამწვავებას ქვეყანაში. ასეთი მიდგომით მათ დახმარება გაუწიეს საქართველოს ერთმანეთის შემცვლელ მთავრობებს, გაეხანგრძლივებინათ ძალაუფლების შენარჩუნება <….>’’ წერს ჯოელ ლაზარუსი თავის ნაშრომში: ,,ნეოლიბერალური სახელმწიფოს აღმშენებლობა და დასავლეთის მიერ ,,დემოკრატიის განვითარებისათვის ხელის შეწყობა’’: საქართველოს მაგალითი’’ [4].

საქართველოში პლურალისტული ფეოდალიზმი სუფევს, წერდა 2009 წლის ზაფხულში ათენში მოღვაწე ცნობილი მეცნიერი ილია რუბანისი [5]. მეცნიერი ზუსტად და ღრმად ჩასწვდა ჩვენში არსებული ვითარების არსს: მან დაინახა, რომ ქართული პოლიტიკა ლიდერობაზეა დამყარებული და არა წარმომადგენლობითობაზე; ყველა პარტია რომელიმე პიროვნების გარშემო იქმნება და სწორედ ამის გამოა, რომ პატარა ქვეყანაში 180-ზე მეტი პარტიაა დარეგისტრირებული (ამჟამად 240-ზე მეტი, პ.მ.); პოლიტიკა იმდენად პერსონალიზებულია, რომ ლიდერების პოლიტიკური პოზიციების სხვაობას ხშირად არავინ აქცევს ყურადღებას; საქართველო ქვეყანაა, სადაც სრულიად განსხვავებული, თუნდაც ურთიერთგამომრიცხავი პოლიტიკური პროგრამების მქონე ოპოზიციური ლიდერები შეიძლება გაერთიანდნენ მხოლოდ იმის საფუძველზე, რომ პრეზიდენტის გადაყენება უნდათ;

ერთი სიტყვით, ეს არის ფეოდალური ტიპის პოლიტიკური სისტემა, სადაც ტელევიზიაში დადებითი გაშუქების კაც-საათები და პატრონ-კლიენტური ურთიერთობების ინდივიდუალური ქსელები ძალაუფლების მოპოვების ძირითად მექანიზმს წარმოადგენს;

საქართველოში საერთოდ არ არსებობს საშუალო ფენა; ეს ფენა ვერც იარსებებს ქვეყანაში, სადაც პრაქტიკულად არ არსებობს დაზღვევის სახელმწიფო სისტემა, ჯანდაცვის სახელმწიფო ინფრასტრუქტურა, განათლების სახელმწიფო სისტემა, სახელმწიფო ან “სტრატეგიული” სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურები და ა.შ. ევროპაში ეს ყველაფერი მეცხრამეტე საუკუნიდან მოყოლებული იქმნებოდა და ხელს უწყობდა იმას, რომ ყოველ სოციალურ ფენას თავისი წვლილი შეეტანა საზოგადოებრივი პარტნიორობის სისტემის შექმნაში;

საქართველოში კი საზოგადოებრივი პარტნიორობა არ არსებობს: პროფკავშირებს კანონით ეკრძალებათ პოლიტიკაში მონაწილეობის მიღება და მათ არსებობას აზრი ეკარგება; მეტწილად აგრარულ სახელმწიფოში საერთოდ არ არსებობს კოოპერატიული მოძრაობა; მიზეზთა გამო ეკლესია ერთადერთი საზოგადოებრივი ორგანიზაციაა, რომელსაც სიტყვა ეთქმის ყველაფერზე, რაც კი ხდება.

მაშ, რა რჩება? თუ პოლიტიკოსები განცალკევებული ინდივიდები არიან, თუ საზოგადოება მხოლოდ ინდივიდების სიმრავლეა, მაშინ, რა უდგას წინ, რომ პოლიტიკური სისტემა სააქციო ფირმად გარდაიქმნას? (!.პ.მ.)

საზოგადოებრივ საყრდენს მოკლებულ პოლიტიკურ პარტიებს შეუძლებელია ჰქონდეთ და, შესაბამისად, არც გააჩნიათ ქვეყნის მომავლის განსხვავებული სტრატეგიული ხედვა. სწორედ ამიტომ ვერც ხელისუფლება და ვერც პოლიტიკური პარტიები ვერ სთავაზობენ ხალხს თავის პასუხებს ხალხის და სახელმწიფოს წინაშე მდგარ ძირითად გამოწვევებზე.

კანონის უზენაესობას დიდი პრობლემები აქვს. ხელისუფლება იღებს კანონებს და შემდეგ თვითონ ახდენს მათ ინტერპრეტირებას შეკავების და დაბალანსების მექანიზმების სრული არარსებობის პირობებში. ნებისმიერი ადამიანი, ვინც გაბედავს ოპოზიციის ფინანსური მხარდაჭერას, საზარელი თავდასხმების სამიზნე ხდება. უდიდესი პრობლემა კი ის არის, რომ ხელისუფლების მხრიდან ძალის გადამეტებას ისევ ცალკეული პიროვნებები ეწინააღმდეგებიან და არა – ხალხი. მსოფლიო გამოცდილება ცხადყოფს, რომ როცა ოპოზიციას არ აქვს ფესვები საზოგადოებაში, ძალაუფლების სტრუქტურის რეფორმირების ნაცვლად მხოლოდ ძალაუფლების სათავეში მყოფი პიროვნებების შეცვლა ხერხდება. ძალაუფლების სათავეში მოსული ადამიანი კი ღებულობს კარტ-ბლანშს (ანუ მანდატს აკეთოს ის, რაც უნდა) პრეზიდენტობის მთელი ვადისათვის. (შეადარეთ ლუცევიჩის მიერ ნახსენებ ,,კარტ-ბლანშს’’ წერილის დასაწყისში, პ.მ.)

აი, მოკლედ, ის ძირითადი აზრები, რომელიც მოყვანილია რუბანისის წერილში. ბოლოს რუბანისი ასკვნის, რომ ქართული “დემოკრატია” “პლურალისტურ ფეოდალიზმს” წააგავს და მოუწოდებს დასავლეთს გადახედოს პოსტ-საბჭოურ ქვეყნებში რეფორმებისადმი თავისი მიდგომას: იქნებ, სწორედ ჩვენი ნაკარნახევი რეფორმები ქმნის იმ ტიპის ინდივიდუალიზმს, რომელიც დემოკრატიაში არ გარდაიქმნება? ასეთი კითხვით ამთავრებს წერილს მეცნიერი, რომელიც ჭეშმარიტების ძიებას პოლიტკორექტულობაზე აშკარად მაღლა აყენებს.

რაც შეეხება ,,ქართული ოცნების’’ მიდგომას ენჯიოებისადმი: აშკარაა, რომ ,,ოცნებამ’’ პრაქტიკულად არ იზრუნა თავისი მორჩილი ენჯიოების შესაქმნელად და არც არსებული, მათ შორის ნაცების ძველი და ახალი ენჯიოების დამორჩილებაც არ უცდია. ასევე აშკარაა, რომ ,,ოცნებას’’ პრაქტიკულად არაფერი გაუკეთებია ნაცების მიერ საზოგადოების ატომიზაციის გამოსწორებისა და საშუალო ფენის განვითარების ხელშეწყობისათვის.

მე-20 საუკუნის გამოჩენილმა მეცნიერმა ერნსტ გელნერმა შეიმუშავა სამოქალაქო საზოგადოების შემდეგი კრიტერიუმი: თუ ქვეყანაში არის სამოქალაქო საზოგადოება, მაშინ ის ადამიანები, რომლებსაც ფულის კეთება უნდათ, მიდიან პირდაპირ ბიზნესში და მთავრობასთან მათი ურთიერთობა გადასახადების გადახდით და სხვა კანონების შესრულებით შემოიფარგლება; ხოლო თუ ქვეყანაში სამოქალაქო საზოგადოება არ არის, მაშინ ისინი, ვისაც ფულის კეთება უნდა, იძულებულნი არიან წავიდნენ ხელისუფლებაში (პარლამენტში, მთავრობაში, მარეგულირებელ კომისიებში და ა.შ.), ვინაიდან სხვანაირად ფულის კეთება შეუძლებელია. საქართველოს დამოუკიდებლობის ახალი ისტორია ცხადყოფს, რომ საშუალო ფენა (სამოქალაქო საზოგადოება) ჩვენში ძალზე სუსტია. ვფიქრობ საქართველოს და მთლიანად პოსტსაბჭოური ქვეყნების (ცხადია ბალტიის ქვეყნების გარდა) მაგალითი ცხადყოფს იმასაც, რომ საშუალო ფენის წარმოქმნა შეუძლებელია შესაბამისი ეკონომიკური და სოციალური განვითარების გარეშე; რომ მისი წარმოქმნა ,,ახალ დამოუკიდებელ ქვეყნებში’’ პოსტინდუსტრიულ ეპოქაში, როდესაც საშუალო ფენა თვალსა და ხელს შუა ,,ორთქლდება’’ დასავლეთის ყველაზე განვითარებულ ქვეყნებშიც კი, ძალზე რთულია. ხოლო ის აზრი, რომ ადგილობრივი ენჯიოების გამრავლება და დაფინანსება ხელს შეუწყობს და დააჩქარებს საშუალო ფენის წარმოქმნას ისეთივე მცდარია, როგორც ასეთი ენჯიოების გაიგივება და გასაღება სამოქალაქო საზოგადოებად. ([1]-ში აღნიშნულია, რომ საქართველოს მოქალაქეები, განურჩევლად მათი მატერიალური მდგომარეობისა, პრაქტიკულად არასოდეს არ აფინანსებენ ქართულ ენჯიოებს – კომენტარი ზედმეტია).

დაბოლოს: ყველა მოყვანილი მოსაზრების მიუხედავად მიმაჩნია, რომ საქართველოში ენჯიოების არსებობამ ჯამში დადებითი შედეგი მოუტანა ჩვენს ერს და სახელმწიფოს და მათი საქმიანობის გარეშე საქართველოში კიდევ უფრო მეტი ფეოდალიზმი და ნაკლები პლურალიზმი იქნებოდა.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1.How to Finish a Revolution: Civil Society and Democracy in Georgia, Moldova and Ukraine, Orysia Lutsevych, Chatham House briefing paper, January 2013;

2.Georgia: Don’t Let the Rose Revolution Wilt, Derek Cholet, Philip H.Gordon, Brookings op-ed, August 2005;

3.No Way to Treat Our Friends: recasting recent US-Georgian relations, Cooley, A and L.Mitchell, The Washington Quarterly 32 (1), 2009;

4.Neo-liberal State Building and Western ,,Democracy Promotion’’: the case of Georgia, Joel Lazarus, St Anthony College, University of Oxford;

5.Georgia’s pluralistic feudalism: a frontline report, Ilia Roubanis, Open Democracy, 3 July, 2017.

პეტრე მამრაძე

ჯერ კიდევ 2013 წლის ბოლოს ჩინეთის პრეზიდენტმა სი ძინპინმა განაცხადა, რომ ჩინეთი გამოდიოდა ,,სარტყელისა და გზის’’ ინიციატივით და რომ ამაში მოიაზრებოდა ჩინეთისა და ცენტრალური აზიის ქვეყნების თანამშრომლობის გაფართოება. ინიციატივა ითვალისწინებდა რეგიონალური ურთიერთკავშირების გაძლიერებას, ეკონომიკური და სავაჭრო ურთიერთობის გაღრმავებას და ადამიანებს შორის კავშირების განმტკიცებას ყველა ქვეყანაში, რომლებშიც კი გაივლიდა ,,გზა’’. ინიციატივას სტრატეგიული კომპონენტიც ახლდა: სი ძინპინმა განაცხადა, რომ უნდა შეიქმნილიყო ,,მსგავსი ცნობიერების მქონე ერების საზოგადოება’’ – ერებისა, რომლებსაც აერთიანებს გეოგრაფია, სუვერენობის პრინციპები (!, პ.მ.); და საერთო მტრების ყოლა. საერთო მტრებში კი სი ძინპინმა დაასახელა ტერორიზმი, ექსტრემიზი და სეპარატიზმი. მისი აზრით ასეთი მიდგომა მტკიცედ შეკავშირებულ ბლოკს შექმნიდა.

ჩინეთის მთავრობის ამ ინიციატივამ დიდი ინტერესი გმოიწვია მსოფლიოში, მაგრამ მხოლოდ ორი წლის შემდეგ, 2015 წლის მარტში, ჩინეთის მთავრობამ წარმოადგინა პირველი ,,სამოქმედო გეგმა’’. ეს გეგმა უფრო მასშტაბური აღმოჩნდა, ვიდრე 2013 წელს გახმოვანებული ინიციატივა. აღსანიშნავია, რომ 2015-ში ჩინეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ ინიციატივის მიზანია არა მარტო რეგიონში, არამედ მთელ მსოფლიოში კეთილდღეობის და სტაბილურობის დონის ამაღლება; რომ ჩინეთი ამ პროექტის მხოლოდ  ინიციატორი, ორგანიზატორი და ერთერთი აქციონერია; რომ ეს პროექტი ჩინეთისთვისაც კარგია იმიტომ, რომ ხელს შეუწყობს ჩინეთის ღარიბ დასავლურ პროვინციებში ინვესტიციების მოზიდვას, განვითარებული რეგიონებიდან ჭარბი იდუსტრიული სიმძლავრეების უცხოეთში გატანას და შიდა ეკონომიკის რესტრუქტურიზაციას. ექსპერტების აზრით, მიუხედავად ჩინეთის მთავრობის ასეთი განცხადებებისა, მსოფლიოს დიდი ინტერესი პროექტისადმი მთლიანად განპირობებულია მრავალი სახელმწიფოს იმედით, რომ ამ პროექტის ეგიდით ჩინეთი განახორციელებს მასშტაბურ ინვესტიციებს მათ ქვეყნებში. ექსპერტების დიდ ყურადღებას იქცევს ჩინეთის გეოპოლიტიკური (გეოეკონომიკური და გეოსტრატეგიული) გეგმები, რომელთა არსებობაში არავის ეპარება ეჭვი, ასევე პროექტთან დაკავშირებული შესაძლო პოლიტიკური, ეკონომიკური და ფინანსური რისკები.

ა.წ. 14-15 პეკინში დიდი პომპეზურობით ჩატარდა ,,ესეგ’’-სადმი მიძღვნილი საერთაშორისო ფორუმი, რომელშიც, ჩინეთის მონაცემებით, 130-მდე ქვეყნის წარმომადგენლებმა მიიღეს მონაწილეობა, აქედან 28 სახელმწიფოს პირველი პირები წარადგენდნენ. ფორუმის მსვლელობამ კიდევ ერთხელ მკვეთრად დაადასტურა, რომ ჩინეთის მთავრობამ საბოლოოდ გადაუხვია დენ სიაო პინის მიერ გამოცხადებულ საგარეო პოლიტიკას, ე.წ. ,,ტაოგუანგ იანგჰუი’’-ს, რომლის მიხედვით ჩინეთს არ უნდა გამოეჩინა ღია ინიციატივები საერთაშორისო ასპარეზზე და თავი უნდა შეეკავებინა რაიმე სარისკო საერთაშორისო საქმეებში მონაწილეობისაგან. პირიქით, სი-ძინპინი, რომელსაც გასული, 2016 წლის სექტემბერში, ჩინეთის კომპარტიამ მიანიჭა ცენტრალური ლიდერის (core leader) ტიტული, რომელიც აქამდე მხოლოდ მაოს, დენ სიაო პინს და ჯან-ძემინს ჰქონდა, აკეთებს მკვეთრ განაცხადს, რომ ჩინეთი ღიად აპირებს მსოფლიო ლიდერობას და სათანადო პასუხისმგებლობის თავის თავზე აღებას. პირველად ჩინეთის ისტორიაში, ჩინეთმა დაიწყო დიდძალი თანხების – მრავალი მილიარდი დოლარის ხარჯვა თავისი ,,რბილი ძალის’’ – მიმზიდველობის განსამტკიცებლად.

ამავე დროს, არსებულ საქმიან შეკითხვებზე პასუხების გაცემის ნაცვლად, ესეგ-ის მაისის ფორუმმა უხვად გააჩინა ახალი შეკითხვები. მრავალი ექსპერტისათვის ,,ესეგ’’ პროექტის ეკონომიკური და გეოპოლიტიკური სარგებელი ფრიად საეჭვოა. ბევრი ექსპერტი კი აფასებს ამ ინიციატივას, როგორც ჩინეთის მცდელობას მოახდინოს საკუთარი ინფრასტრუქტურული ბუშტის ექსპორტირება სხვა ქვეყნებში და მიაჩნიათ, რომ ამ ინიციატივას გარდაუვლად არასახარბიელო შედეგი ექნება.

ესეგ-ის მაისის ფორუმზე სი ძინპინმა განაცხადა, რომ მის მიერ ინიცირებული მეგაპროექტი არის ,,მშვიდობის, აყვავების, გახსნილობის (ღიაობის), და ინოვაციების გზა’’. ამავდროულად ჩინურმა მხარემ ახლაც არ წარმოადგინა ის მინიმალური ინფორმაცია, რაც უნდა ახლდეს ნებისმიერ მასშტაბურ პროექტს. არ არის შემუშავებული პროექტის ,,შესრულების მთავარი ინდიკატორები’’, არ არის წარმოდგენილი კონკრეტული ინფორმაცია ინვესტიციებისა და დაფინანსების მოცულობისა და სქემების შესახებ. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ევროპის რამდენიმე ქვეყანამ – გერმანიამ, საფრანგეთმა, ბრიტანეთმა, ესტონეთმა და სხვებმა – უარი თქვა მონაწილეობა მიეღოთ ფორუმის კომუნიკეშიც კი და ეს გამჭვირვალეობის დეფიციტით ახსნეს.

მაინც რა არის ცნობილი ესეგ-ზე?

წამყვანი ექსპერტების აზრით ,,ესეგ’’-ი ფაქტობრივად ქოლგა-პროექტს წარმოადგენს, რომელიც მოიცავს 900-მდე სხვადასხვა ინფრასტრუქტურულ პროექტს (საავტომობილო და სარკინიგზო გზები, პორტები, ელექტროსადგურები, ხიდები და ა.შ.). ეს პროექტები  დამუშავების სხვადასხვა სტადიაზე იმყოფება და უნდა განხორციელდეს ჯამში 60-ზე მეტ ქვეყანაში. საგულისხმოა, რომ არსებობს ამ მეგაინიციატივის მრავალი ,,ნახევრად ოფიციალური’’ რუკა, მაგრამ არცერთი ოფიციალური რუკა დღემდე არ არის გამოქვეყნებული. ცნობილია, რომ ესეგ-ის ძირითად ბაზას ჩინეთიდან ევროპასა და სამხრეთ აზიაში მიმავალი სულ ექვსი ეკონომიკური დერეფანი შეადგენს. ესეგ-ის ინიციატივა ძირითადად მიმართულია ჩინეთის საზღვრებს გარეთ, თუმცა იგეგმება თვით ჩინეთშიაც შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარება. ძირითადი ბენეფიციარი უნდა იყოს სინძიან-უიგურის ავტონომიური რეგიონი, რომელიც უნდა გარდაიქმნას ჩინეთის კონტინენტურ ევრაზიასთან დამაკავშირებელ ჰაბად. სინძიანი ესაზღვრება 8 ქვეყანას და სადღეისოდ ყველაზე განვითარებული დერეფანი – ჩინეთი-პაკისტანი სწორედ მასზე გადის.

ესეგ-ის ფინანსირებისათვის ჩინეთის ინიციატივით შეიქმნა ,,ინფრასტუქურების ინვესტირების აზიური ბანკი’’ და ,,აბრეშუმის გზის ფონდი’’ (სახელმწიფო ფონდია). გარკვეული ფინანსირება მოზიდულია აგრეთვე ჩინეთის სხვა მსხვილი ბანკებიდან. ესეგ-ის პროექტებში ინვესტირდება ჩინეთის სუვერენული ფონდის სახსრები (ჩინეთის საინვესტიციო კორპორაციის მეშვეობით) და ჩინეთის ოქროს სავალუტო რეზერვების სახსრები (სავალუტო კონტროლის სახელმწიფო სამმართველოს მეშვეობით). ინვესტიციების მთლიანი მოცულობა დღემდე გაურკვეველია. ფორუმზე სიძინპინმა 124 მილარდი აშშ დოლარი დაასახელა.

არაერთი ექსპერტი გეოპოლიტიკურ ფაქტორებზე ამახვილებს ყურადღებას. აღსანიშნავია, რომ თვით ჩინეთშიც მიმდინარეობს დისკუსია ესეგ-ის არსზე – ეკონომიკურია თუ გეოპოლიტიკური იგი. ჩინური ანალიტიკური ჯგუფი ,,არატრადიციული უსაფრთხოებისა და მშვიდობიანი განვითარების კვლევის ცენტრი’’ (რეალურად სახელმწიფო სტრუქტურაა) აღნიშნავს, რომ ესეგ-ის მეშვეობით შესაძლებელია ალტერნატიური ენერგეტიკული და სავაჭრო მარშრუტების შექმნა. იმ შემთხვევაში, თუ მოხდება კონფლიქტი აშშ-სა და ჩინეთს შორის, ამჟამად მოქმედი სავაჭრო და ენერგეტიკული მარშრუტები (ძირითად საზღვაო) შეიძლება დაიბლოკოს. ამის გამო კი დიდ მნიშვნელობას იძენს სახმელეთო მარშრუტები, რომლებიც გაივლის ისეთ სუვერენულ სახელმწიფოებზე, რომელიც ნაკლებად განიცდის აშშ-ს გავლენას. მაგალითად შეიძლება პაკისტანის პორტის გვადარის დასახელება, რომელიც ჩინეთს არენდაში აქვს აღებული. ეს პორტი შეიძლება გახდეს ჩინეთისათვის ენერგეტიკული რესურსებისა და ნედლეულის მიწოდების წყარო, იმ შემთხვევაში, თუ აშშ გადაკეტავს მალაკის ვიწრო სრუტეს. ამჟამად მალაკის სრუტით გადის ინდოეთთან, ახლო აღმოსავლეთთან, ევროპასა და აფრიკასთან ჩინეთის თითქმის მთელი ვაჭრობა (50 ათას გემზე მეტი წელიწადში საერთაშორისო ორგანიზაციების მონაცემებით).

მაგრამ აიცილებს რა ამ გზით აშშ-ს შესაძლო ჩარევას საზღვაო მარშრუტების ფუნქციონირებაში, ჩინეთი მაშინათვე აღმოჩნდება დამოკიდებული ახალ სატრანზიტო ქვეყნებში არსებულ ვითარებაზე. ამ ქვეყნებს შორის კი მრავლად არიან ღარიბი და პოლიტიკურად არასტაბილური სახელმწიფოები. ამის ყველაზე მკაფიო მაგალითია ისევ პაკისტანი, სადაც ეკონომიკური დერეფანი გადის არა მარტო გინდიყუშის ქედზე, არამედ იმ მიწებზეც, რომლებსაც ინდოეთი თავის ტერიტორიად მიიჩნევს (ამის გამო იდოეთმა უარი თქვა ესეგ-ის ფორუმში მონაწილეობაზე (!)). გარდა ამისა, ეს ტერიტორია დასახლებული ტომებით, რომლებსაც პაკისტანი სუსტად აკონტროლებს – პაკისტანმა უკვე გამოყო 13 ათასი ჯარისკაცი ჩინური მშენებლობების დასაცავად. ამის გამო ჩინეთი უხვად აფინანსებს პაკისტანს.  პაკისტანი არ არის ერთადერთი მაგალითი იმ პოლიტიკური პრობლემებისა, რომლებსაც ხვდება ჩინეთი აბრეშუმის ახალი გზის მარშრუტზე. ა.წ. თებერვალში შრი-ლანკაში იყო მასშტაბური ანტიჩინური გამოსვლები. ერთი წლის წინათ ყაზახეთში მიწის კანონში ცვლილებების შეტანის შემდეგ ყაზახეთის დიდ ქალაქებშიც მასობრივი ანტიჩინური გამოსვლები იყო: მიუხედავად იმისა, რომ ჩინელმა ინვესტორებმა ყაზახეთში შეისყიდეს სრულიად უმნიშვნელო ოდენობის მიწები, დამკვიდრდა საზოგადოებრივი აზრი, რომ ეს კანონი კარს გაუღებდა გიგანტი მეზობლის ექსპანსიას ყაზახეთში. ,,ჩინეთში გასრისეს უიგურები, ახლა კი ჩვენი ჯერი მოდის’’, ამბობენ უბრალო ყაზახები. ხოლო მოარული ხმები იმაზე, რომ ყაზახეთის მოსაზღვრე სინძიანში ერთ მშვენიერ დღეს აკრიფეს მთელი უიგურული ინტელიგენცია და უცნობი მიმართულებით წაიყვანეს, პოპულარულია არა მხოლოდ უბრალო ყაზახებსა, არამედ ყაზუხურ ინტელიგენციაშიც.

ფინანსური ექსპერტები ყურადღებას აქცევენ იმას, რომ ესეგ-ის ფარგლებში ჩინურმა ბანკებმა უხვად აფინასებენ ისეთ არასტაბილურ და ღარიბ ქვეყნებსაც, რომლებიც დიდი ალბათობით ვერ დააბრუნებენ აღებულ კრედიტებს და ვერ მიაღწევენ საინვესტიციო პროექტების მომგებიანობას. ამან კი, ადრე თუ გვიან, შეიძლება გამოიწვიოს ჩინეთის საბანკო სისტემის ჩამოშლა მთელი მსოფლიოსათვის სავალალო შედეგებით. აღსანიშნავია, რომ კრედიტების გაცემა და ინვესტიციების დაფინასება ხდება იმ ფონზე, როდესაც ჩინეთს სერიოზული ეკონომიკური და ფინანსური პრობლემები გაუჩნდა და მოუწია იუანის დევალვირება, სავალუტო რეზერვების მკვეთრი შემცირება და ა.შ. ამ ფონზე, მრავალი განცხადების მიუხედავად, ჩინეთი სათანადოდ ვერ ანვითარებს სახმელეთო-სარკინიგზო გზებს. ჩინეთის ვაჭრობამ ევროკავშირთან სადღეისოდ ასტრონომიულ ციფრს მაღწია – დღეში 1.5 მილიარდი ევრო. თვით ჩინეთში კი თავი იჩინა მნიშვნელოვანმა უთანასწორობამ: ზღვისპირა რაიონებში მუშა ხელი მკვეთრად გაძვირდა, დასავლეთ პროვინციებში კი ამ მხრივ ძვრა არ არის და ბევრი ადამიანი სიღარიბის ზღვარს მიღმა ცხოვრობს. დამკვირვებლები აღნიშნავენ ნეომაოისტური მოძრაობის მომძლავრებას. ჩინეთი ავითარებს დასავლეთის რეგიონების ათვისების სახელმწიფო პროგრამას, ცდილობს იქ შესაბამისი ინფრასტრუქტურის აშენებას. ამ მხრივ თითქოს მიზანშეწონილი უნდა იყოს ევროპისაკენ სინძიანის პროვინციიდან სახმელეთო გზების განვითარება. საბაჟო კავშირში გაერთიანებული ყაზახეთი, რუსეთი და ბელარუსი ამ მხრივ საუკეთესო საშუალებაა, მით უფრო, რომ რკინიგზით საქონლის გადატანა დროში 12-16 დღეღამის მოგებას მოიტანს საზღვაო გზებთან (30 დღე) შედარებით. მაგრამ ჯერ-ჯერობით ამ მიმათულებით საქმე არ იძვრის. მიზეზი კი ის არის, რომ ევროპაში საზღვაო გზით საქონლის მიტანა 2-1.5-ჯერ იაფია სახმელეთო გზებზე, თანაც ჩინეთი ძირითადად ისეთი საქონლით ვაჭრობს, რომელიც არაა მალფუჭებადი და დროის მოგება ეკონომიკურ ფაქტორში არ გადადის. უფრო მეტიც, ყაზახეთ – რუსეთის გზები გადის ისეთ ადგილებზე, სადაც ზამთარში ტემპერატურა -50 გრადუსს აღწევს. ეს კი ნიშნავს, რომ საჭირო იქნება ვაგონების გათბობა, ვინაიდან ბევრი საქონელი ასეთ ტემპერატურაზე ზიანდება. ამჟამად ჩინეთს გადააქვს ყაზახეთ-რუსეთის გზით ევროპაში მიმავალი საქონლის მხოლოდ 1.6% და წლების განმავლობაში ამ წილის ზრდის დინამიკა ძალზე დაბალია.

ექსპერტები აღნიშნავენ ესეგ-ის კამპანიურ ხასიათს, რაც იმაშიც ვლინდება, რომ ჩინეთის მთავრობამ ესეგის ქოლგა-ბრენდის ქვეშ მოაქცია ის ძველი პროექტებიც, რომელთა განხორციელება ჯერ კიდევ 10-20 წლის წინათ დაიწყო. ამჟამად კი ჩინეთის თითქმის ყველა მუნიციპალიტეტი და პროვინცია ცდილობს მიაღწიოს იმას, რომ მათი პროექტებიც მოხვდეს პეკინის დიდი პროგრამის ეგიდის ქვეშ და ეს მცდელობებიც მკვეთრად ავლენს ესეგ-ის კამპანიურ ხასიათს. ჩანს, რომ მთავარია არა დასაბუთებული ეკონომიკური გათვლების წარდგენა, არა მოსალოდნელი მოგების შეფასება, არამედ პროპაგანდისტული კომპონენტის კარგი ,,პრომოუშენი’’. ის, რასაც საგარეო პარტნიორები ესეგ-ის დიდ ნაკლად მიიჩნევენ, ანუ მკაფიო კრიტერიუმების და პირობების არარსებობას, სი-ძინპინისა და ჩინეთის მრავალი ადგილობრივი მმართველისათვის აშკარა პლუსია. მათ ეძლევათ საშუალება პრაქტიკულად ნებისმიერი ღონისძიება, ჰაინანის კუნძულზე სილამაზის საერთაშორისო კონკურსის ჩატარების ჩათვლით, ესეგ-ის ქოლგა-ბრენდის ქვეშ მოაქციონ და ეს ესეგ-ის ინიციატივის მორიგ წარმატებად გამოაცხადონ. ამ ღონისძიებათა რიცხვში არის ჩინეთი-ევროპა მიმართულების რამდენიმე მატარებლის ერთჯერადი  გაშვებაც, რაც უხვად იყო რეკლამირებული და რასაც არავითარი განვითარება არ მოჰყოლია. (ერთი ასეთი მატარებელი სამიოდე წლის წინათ საქართველოშიც შემოვიდა). აღსანიშნავია, რომ ჩინეთში გაჩნდა ესეგ-ის შემსწავლელი ასობით საექსპერტო და ანალიტიკური ცენტრი. ,,ცენტრალურ ლიდერ’’ სინ ძინპინისათვის ეს ყველაფერი პოლიტიკური კაპიტალის მოპოვების კიდევ ერთი საშუალებაა და ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მაისში ჩატარებული ესეგ-ის ფორუმი და შესაბამისი შემდგომი ღონისძიებები ა.წ. შემოდგომაზე ჩინეთის კომპარტიის ყრილობისათვის მზადების მთავარი კომპონენტია. ამ ყრილობაზე ,,ცენტრალური ლიდერი’’ სი უნდა წარდგეს, როგორც მსოფლიოს აღიარებული ლიდერი. აღსანიშნავია, რომ სი-ძინპინი პირველი ჩინელი ლიდერია, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო დავოსის მსოფლიო ეკონომიკურ ფორუმში ა.წ. იანვარში და თავის სიტყვაში მან მოუწოდა მთელ მსოფლიოს უზრუნველყოს მუშა ძალის, საქონლის და ფინანსების თავისუფალი გადაადგილება, ვინაიდან ეს დიდ სიკეთეს მოუტანს ყველა ქვეყანას. დამკვირვებელთა აზრით სი ძინპინმა სიტყვა-სიტყვით თქვა ის, რისკენაც ათწლეულების განმავლობაში მსოფლიოს მოუწოდებდნენ აშშ-ს პრეზიდენტები და ამან მკვეთრი და კომიკური კონტრასტი შეადგინა აშშ-ს პრეზიდენტ ტრამპის საპირისპირო ლოზუნგებთან.

რა სარგებელი შეიძლება მიიღოს ესეგ-იდან საქართველომ და როგორ უნდა მოქმედებდეს საქართველოს მთავრობა?

ქართველ ექსპერტთა აზრით საქართველოს, ობიექტური მონაცემებიდან გამომდინარე, გაუჭირდება იმის დამტკიცება, რომ ჩვენი სახელმწიფოს და ჩვენი ტერიტორიის ესეგ-ში ჩართვა განსაკუთრებულ მოგებას მოუტანს ჩინეთს და, საზოგადოდ, პოტენციურ ინვესტორებს. მაგრამ სწორედ ესეგ-ის პოლიტიკურმა და კამპანიურმა მდგენელმა შეიძლება უზრუნველყოს ის, რომ ჩინეთმა არ დატოვოს საქართველო უყურადღებოდ. ჩვენი მასშტაბების ასიმეტრიულობამ კი შეიძლება განაპირობოს ჩინეთიდან ისეთი ინვესტიციების მოზიდვა, რომელიც ჩინეთისათვის სრულიად უმნიშვნელო იქნება, საქართველოსათვის კი შეიძლება ყველაზე მსხვილ ინვესტიციად იქცეს, რაც კი მიგვიღია დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან დღემდე. ამ მხრივ მისასალმებელია საქართველოს მთავრობის ყველა მცდელობა აღნიშნული მიმართულებით: მატარებლის გატარება სათანადო რეკლამირებით, ჩინური ბანკის საქართველოში დაფუძნება და სხვა. აღსანიშნავია, რომ ჩინეთში გაშუქდა ფორუმის ფარგლებში საქართველოსთან თავისუფალ ვაჭრობაზე ხელშეკრულების გაფორმება, თუმცა ყველას ესმის, რომ ჩინეთის საქართველოსთან ვაჭრობის მოცულობა ჩინეთისათვის სტატისტიკურ ნულთან მიახლოებული იქნება და წლიური მოცულობა ბევრად ნაკლები იქნება, ვიდრე ევროგაერთიანებასთან ვაჭრობის ყოველდღიური 1.5 მილიარდი ევრო. ქართულმა მხარემ ეკონომიკური არგუმენტების გარდა უნდა აქტიურად გამოიყენოს ,,რბილი ძალის’’ გაზრდის შესაძლებლობა: ის, რომ საქართველოზე ძველად გადიოდა აბრეშუმის გზის ერთერთი განშტოება და თვით მარკო პოლომ საქართველო გამოიარა; ის რომ საქართველო სტალინის სამშობლოა და გორში არის უნიკალური სახლ-მუზეუმი; ის რომ შევარდნაძე პირადად შეხვდა დენ სიაო პინს და რომ შევარდნაძისა და საქართველოს ხათრით ჩინეთმა საქართველოსათვის რთულ წლებში და საქართველოს პრობლემურ რეგიონში ააშენა ჰესი და ა.შ. და რომ საქართველო ბევრს გააკეთებს ესეგ-ის პოპულარიზაციისათვის მთელ რეგიონში. (ამ მხრივ სასარგებლო იქნება ესეგ-ის შემსწავლელი და პროპაგანდისტული ცენტრის შექმნა საქართველოში.)

დაბოლოს აღვნიშნოთ, რომ ჩინეთთან მჭიდრო ურთიერთობა მეტად სასარგებლო იქნება საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოებისათვის სამხრეთ კავკასიაში ბოლო წლებში შექმნილი გეოპოლიტიკური ვითარების გათვალისწინებით, რასაც სამართლიანად აღნიშნავს საქართველოსა და რეგიონის კარგი მცოდნე ამერიკელი მეცნიერი ლინკოლნ მიტჩელი.

პეტრე მამრაძე

გამოყენებული ლიტერატურა:

The Critical Transition: China’s Priorities for 2021, Research Paper Edited by Kerry Brown, Asia Programme, February 2017, Chatham House

Xi’s Vision for China’s Belt and Road Initiative, Paul Haenle, Carnegie-Tsinghua Center for Global Policy, May 09, 2017

Xi Jinping is China’s ,,Core’’ Leader: Here’s What it Means, Chris Buckley, Ney-York Times, Oct. 30, 2016

How China is Using its Economic Goals to Assert its Influence, Matt Ferchen, National Interest, May 25, 2017

Why the West is responsible for China’s OBOR project, Arun K Singh, May 18, 2017, hindustantimes

Один пояс, много тупиков. Зачем Китаю нужен новый Шелковый путь,  Александр Зотин, 24.05.2017, carnegie.ru

Поворот на Восток: Пояс без пути, Александр Габуев, Ведомости, № 4320 от 15.05.2017,

Председатель пути. Что инициатива «Один пояс – один путь» означает лично для Си Цзиньпина и его власти, Игорь Денисов, 19.05.2017, Carnegie.ru